غيبت صغرى و كبرى يعنى چه و چه مدت است؟
1 ـ كودكى 2 ـ غيبت صغرى 3 ـ غيبت كبرى
غيبت صغرى از سال 260 تا 329 هجرى قمرى ادامه داشته و چون اين
دوره كوتاه است، به آن غيبت صغرى گفته مى شود. حضرت در اين دوره چهار نايب خاص
داشتند:
1 ـ عثمان بن
سعيد عمروى 2 ـ محمد بن
عثمان عمروى 3 ـ حسين بن روح نوبختى
4 ـ على بن محمد سمرى
حضرت از طريق اين چهار نايب به سؤالات و نيازهاى مردم پاسخ
مى دادند و از طريق آن ها دستوراتى براى افراد صادر مى فرمودند.
غيبت كبرى از سال 329 هجرى قمرى آغاز شده و تا ظهور آن حضرت
ادامه خواهد داشت، و به جهت طولانى بودن مدت آن به غيبت كبرى معروف شده است.
حضرت مهدى (عليه السلام) در اين دوره نايب خاصى تعيين نكرده،
بلكه فقهاى جامع الشرايط را به عنوان نواب عام خود تعيين نموده اند تا به نيازهاى
شرعى، اعتقادى و
اجتماعى مردم در چارچوب احكام شرعى پاسخ هاى لازم را تهيه
و ارائه نمايند.
در اين زمينه در توقيعى كه از ناحيه ى آن حضرت صادر شده است
مى خوانيم:
« وامّا الحوادث الواقعة فارجعوا فيها الى رواة
حديثنا فانهم حجتى عليكم و انا حجة الله »
احتجاج، ج 2، ص 470، بحارالانوار، ج 53، ص 181. كشف
الغمة، ج 2، ص 531.
« در رخدادها و پيش آمدهايى كه در آينده
روى خواهد داد به راويان احاديث ما رجوع كنيد، زيرا آنان حجت من بر شمايند و من حجت
خدايم ». همچنان امام حسن عسكرى (عليه السلام) در ضمن يك حديث طولانى
مى فرمايد:
« هر كدام از فقها كه نگهدارنده ى نفس خود از انحرافات است و
صبر انقلابى دارد و حافظ دين خود و مخالف هوا و هوس خود و مطيع فرمان خدا باشد، بر
عوام است كه از وى تقليد كنند. »
وسائل الشيعه، ج 18، ص 101.
علت اين كه به آن ها نايب عام گفته مى شود اين است كه آنان
نمى توانند هر روز خدمت امام زمان (عليه السلام) برسند، و حضرت ايشان را به صورت
كلى و تحت عنوان فقها، و راويان احاديث ما تعيين كرده اند، بخلاف نواب خاص كه
مستقيماً و شخصاً از طرف حضرت تعيين شده بودند.
غيبت صغري ( تاريخ عصر غيبت صغري )
مردم ، و به ويژه شيعيان، اين امكان را دارا بودند كه در هر زمان و در هر
مكاني كه بخواهند با ائمهي طاهرين(عليهمالسّلام) ملاقات نمايند. اين ملاقاتها
در مسجد، راه، اوقات و موسم حج، مكّه، عرفات، مِني و در منازل خود آن بزرگواران
بدون هيچ رادع و مانعي استمرار داشت. اين حالت تا زمان حضرت هادي(عليهالسّلام)
ادامه يافت ... تا اينكه محدوديّتها و قيد و بندها، از سوي قدرتهاي مسلّط زمانه
بر امام(عليهالسّلام) شدّت يافت. با كمال دقّت چشمها مراقب حركات و سكنات آن
حضرت بود و نسبت به روابط و ملاقات آن حضرت با افراد مراقبتها ميشد.
يكي از وسائل حكيمانهاي كه حضرت هادي(عليهالسّلام) براي رها شدن از مشكلات اين
مراقبتها و فزونتر شدن آنها اختيار فرمودند،آن بود كه يكي از شيعيان مورد اعتماد
را در بغداد معيّن فرموده بودند تا به عنوان وكيل ، مرجع مسائل مربوط به شيعيان و
مصدري براي امور ديني و دنيوي آنان باشد.
اموال به نزد وكلا برده و مسائل ديني با آنان در ميان گذارده ميشد و آنان به اين
صورت نقش واسطه را بين امام هادي(عليهالسّلام) و مردم ايفا ميكردند. اين وكلا
برخي از حرفهها را به خاطر پوشاندن اين منصب خطير پذيرفته بودند.
مطلب به همينگونه تا سالياني ادامه يافت و مردم عادت كردند كه در امور به وكلاي
امام در بغداد مراجعه نمايند... تا اينكه حضرت هادي(عليهالسّلام) شهيد گرديدند و
وكالت نزد وكلاي نافذ باقي ماند. آنان راه ارتباط بين شيعه و بين حضرت
عسكري(عليهالسّلام) بودند.
وقتي كه حضرت عسكري(عليهالسّلام) به شهادت رسيدند حضرت مهدي(عليهالسّلام) وكلا را
در وكالتشان ابقاء نمودند .
حضرت مهدي در زمان حيات پدر
واضح است كه حضرت مهدي(عليهالسّلام) در سامرّاء و تحت سرپرستي پدرشان حضرت
عسكري(عليهالسّلام) زندگي ميفرمودند .
در اين مدّت، حضرت عسكري(عليهالسّلام) فرزندشان را براي برخي از افراد مورد اعتماد
شيعه ظاهر ميفرمودند و حضرتش را به عنوان دوازدهمين امام و پيشوا و مهدي موعود
منتظر به آنان معرّفي ميفرمودند.
وقتي كه حضرت عسكري(عليهالسّلام) را زهر خوراندند و آن حضرت لحظات پاياني حيات را
ميگذراندند حضرت مهدي(عليهالسّلام) نزد پدرشان حاضر گرديده و براي آخرين بار
ايشان را ملاقات نمودند.امام حسن عسكري(عليهالسّلام) پس از آن داردنيا را بدرود
گفتند و پاك فرزند عزيزشان را در تندباد روزگار و در معرض حوادث و مسائل زندگي يتيم
گذاردند؛ در پناه محافظت هميشگي خدا و حمايت حق ؛ پناه و حمايتي كه هرگز از بين
نميرود.
ماجراي سرداب
عصر معتضد عبّاسي (شانزدهمين خليفهي عبّاسي) بود، او در بغداد ميزيست ، او سپاهي
را به سامرّاء براي دستگيري حضرت مهدي(عليهالسّلام) فرستاد، يكي از مأموران
برجستهي اوبه نام « رَشيق » ميگويد: وقتي كه سپاه معتضد وارد سامرّاء شدند ، از
آنجا به طرف آن سرداب[1] كه حضرت مهدي(عليهالسّلام) در آنجا بود، هجوم آوردند ،
پشت درِ سرداب صداي تلاوت قرآن را از حضرت مهدي(عليهالسّلام) كه در سرداب بود
شنيدند ، لشگر در پشت در سرداب اجتماع نمودند، تا امام صعود نكند و بيرون نرود،
فرماندهي لشگر در پيشاپيش لشگر ايستاده بود، تا همهي افراد لشگر برسند.
ناگاه حضرت مهدي(عليهالسّلام) از راهي كه به درب سرداب منتهي ميشد بيرون آمد، و
از پيش روي لشگر عبود كرد و رفت و غايب شد.
در اين هنگام فرماندهي لشگر، خطاب به سپاه گفت: « وارد سرداب شويد و مهدي را
دستگير كنيد »
سپاهيان گفتند: مگر نديدي كه مهدي از روبروي تو عبور كرد.
- من او را نديدم، شما كه ديديد چرا به او حمله نكرديد؟
- ما گمان كرديم كه تو او را ديدي، چون فرماني ندادي ما نيز، حركتي از خود نشان
نداديم.[2]
به اين ترتيب حضرت مهدي(عليهالسّلام) با قدرت اعجاز، از گزند سپاه خونخوار معتضد
نجات يافت و غايب گرديد. اين سرداب مبارك، از آن زمان تاكنون – در كنار مرقد مطهّر
امام هادي(عليهالسّلام) و امام حسن(عليهالسّلام) باقي مانده است ، و شيعيان كنار
آن سرداب ميروند و به خاطر آنكه در آن سرداب امام هادي(عليهالسّلام) و امام حسن
عسكري(عليهالسّلام) و حضرت مهدي(عليهالسّلام)، مدّتي زندگي نمودهاند، تبرّك
ميجويند، زيرا آن سرداب خانهاي است كه خداوند آن را شايستهي احترام و اكرام
نموده است.اين بود اصل ماجراي سرداب، از ديدگاه شيعيان.
ولي با كمال تأسّف، بعضي از نويسندگان و گويندگان بيانصاف اهل تسنّن و ديگران اين
موضوع را كاملاً معمول و طبيعي را به باد مسخره گرفته، و با دروغپردازي خود، به
شيعيان نسبت ميدهند كه آنها معتقدند: حضرت مهدي(عليهالسّلام) در ميان سرداب غايب
شده، و يا در آنجا سكونت دارد، و كنار سرداب ميآيند و مينشينند و منتظر ميمانند
تا آن حضرت از سرداب خارج گردد.
اين دروغپردازان با چنين نسبتهاي ناروا ،شيعه و عقايد شيعه را به باد مسخره
ميگيرند، با اينكه هرگز شيعه چنين عقيدهاي ندارد و چنين كاري نميكند، بلكه به آن
سرداب به خاطر آنكه مدّتي سه امام در آن سكونت داشته احترام ميگذارند، و تبرّك
ميجويند. نه اينكه معتقد باشند امام مهدي(عليهالسّلام) در آنجا مخفي شده و در
آن ظهور ميكند.بهتر اين است كه از دروغپردازي و دهانكجي ياوهسرايان سخن نگوييم،
كه قابليّت سخن گفتن را ندارند، بلكه مسأله را با لعنت خدا بر دروغگويان ، و تهمت
زنندههاي ياوهگو و گستاخ به پايان بريم.
ماجراي غيبت صغري و نائبان چهارگانه[3]
فشار و شرايط سخت زمان، باعث شد كه پس از شهادت امام حسن
عسكري(عليهالسّلام) در سال 260 هجري ، حضرت مهدي(عليهالسّلام) غايب گرديد، به
طوري كه حتّي شيعيان خاصّ از ديدار او جز در موارد نادر محروم گشتند.
مطابق روايات بسيار ، آن حضرت داراي دو غيبت است:
1. غيبت صغري (كوتاه)
2. غيبت كبري (طولاني)
در غيبت صغري كه از سال 260 آغاز شد و تا سال 329 هجري ادامه يافت، حدود
هفتاد سال ، آن حضرت توسّط نمايندگان خاصّش كه به نوّاب اربعه (نايبهاي خاصّ
چهارگانه) معروفند با مردم تماس داشت، نام اين چهار نايب خاص از اين قرار
است:
1 ـ عثمان بن سعيد عمروى
2 ـ محمد بن عثمان عمروى 3 ـ حسين بن روح نوبختى
4 ـ على بن محمد سمرى
بنابراين، ارتباط با امام مهدي(عليهالسّلام) ارتباطي دوجانبه بوده است، يعني هروقت
كه امام(عليهالسّلام) صلاح ميدانست ، پيام خود را به شيعيان ميرساند و هروقت
شيعيان خواستهاي داشتند ، با مكاتبه يا شفاهي ، به واسطهي وكلاي شناخته شدهي
امام(عليهالسّلام) پاسخ خود را از امام(عليهالسّلام) دريافت ميكردند. نوّاب
اربعه امور دوران هفتاد سالهي غيبت صغري را بر عهده گرفتند، و مسئوليّت خطير نيابت
خاصّ را به خوبي به پايان رساندند. مرقد شريف ايشان در مدائن (نزديك بغداد) در كنار
قبر حضرت سلمان(عليهالسّلام) قرار گرفته است.
لازم به تذكّر است كه چهار نايب خاصّ نامبرده هركدام داراي نمايندگاني بودند، آن
نمايندگان با شيعيان تماس داشتند، نامهها ، سئوالات و اموال سهم
امام(عليهالسّلام) را از آنها ميگرفتند و به نايبهاي خاص تحويل ميدادند، و يا
طبق دستور آنها، آن اموال را به مصرف ميرساندند، بعضي از اين نمايندگان ، عبارت
بودند از:
1). حاجز بن يزيد وَشّاء.
2). ابراهيم بن مهزيار.
3). محمّد بن ابراهيم بن مهزيار.
4). احمد بن اسحاق اشعري قمّي.
5). محمّد بن جعفر اسدي.
6). قاسم بن علاء.
7). حسن بن قاسم بن علاء.
8). محمّد بن شاذان.[4]
اعلاميّهي ختم دوران غيبت صغري، و آغاز غيبت كبري
نايبان چهارگانه، هركدام به دستور مستقيم حضرت مهدي(عليهالسّلام) يكي از پس
ديگري نصب ميشدند ، هنگامي كه علي بن محمّد سَمَري(ره) نايب چهارم امام
قائم(عليهالسّلام) از دنيا رفت، دوران سفارت و نيابت خاصّ و غيبت صغري، به پايان
رسيد، شش روز قبل از وفات علي بن محمّد سَمَري ، نامهاي از حضرت
محمّد(صلياللهعليهوآلهوسلّم) به او داده شد، او آن نامه را براي شيعيان خاص
خواند ، و آنها متن آن نامه را كه همچون يك اعلاميّه امام مهدي(عليهالسّلام) در
مورد ختم دوران غيبت صغري بود، نوشتند و از خانهي او خارج شدند ، آن متن چنين بود:
« بِسْمِ الله الرَّحمنِ الرَّحِيمِ، يا عَلِيَّ
بْنِ مُحَمَّدِ السَّمَرِي ، اَعْظَمَ اللهُ اَجْرَ اِخْوانِكَ فِيكَ ، فَاِنَّكَ
مَيِّتٌ ما بَيْنَكَ وَ بَيْنَ سِتَّةِ اَيّامٍ ، فَاجْمَعْ اَمْرَكَ وَ لا تُوصِي
اِلي اَحَدٍ فَيَقُومَ مَقامَكَ بَعْدَ وَفاتِكَ فَقَدْ وَقَعَتِ الْغَيْبَةُ
التّامَّةُ، فَلاظُهُورَ اِلّا بَعْدَ اِذْنِ اللهِ ـ تَعالي ذِكْرُهُ ـ وَ ذلِكَ
بَعْدَ طُولِ الْاَمَدِ وَ قَسْوَةِ الْقُلُوبِ وَ امْتِلاءِ الْاَرْضِ جَوْراً...
. »
« به نام خداوند بخشندهي مهربان ـ اي علي بن
محمّد سَمَري، خداوند اجر برادرانت را در مورد فقدان تو، بزرگ كند ، تو پس از شش
روز از دنيا ميروي ،امور خود را سامان بده و آمادهي رحلت باش، و به هيچكس در
مورد جانشيني وصيّت نكن، غيبت كامل(غيبت دوّم و كبري) واقع شد ،ديگر ظهوري نيست
مگر بعد از اذن خداوند متعال، و اين ظهور پس از مدّتي طولاني در آن هنگام است كه
دلها سخت شده و زمين پر از ظلم و جور گشته است. »
ويژگيهاي غيبت صغري
1. در دوران غيبت صغري، عليرغم وجود مشكلات امنيتي در حين ارتباط با وكلاي
خاصّ امام مهدي(عليهالسّلام) يك فردِ شيعه ميتوانست به حلِّ مشكلِ خود دسترسي
داشته باشد و اين امكانِ مُشكلگشايي يك نوع امنيّت رواني به او ميداد و او را
اميدوار ميكرد ،اميدي كه در آن، برخوردار بودن از رهنمودهاي مستقيم و خاصّ
امام(عليهالسّلام) جلوهگر بود. دسترسي به تكليفِ شرعيِ روشن و حلّ مشكل شخصي يا
خانوادگي و يا اجتماعي ـ كه محل ابتلاء بوده ـ آرامش رواني خاصّي براي يك شيعه به
وجود ميآورد كه بسيار قابل توجّه بوده است. چنين ارتباطي، علاقهي ميان
امام(عليهالسّلام) و شيعيان را بسي مستحكمتر و روشنتر ميكرد.
2. وجود يك نايب خاص در طول دوران غيبت صغري، يعني تمركز در رهبري شيعه كه خود
مستلزم وحدت كلمهي شيعيان بوده است، امّا امكان كشف مكان امام(عليهالسّلام) و
ارتباطات او و به خطر افتادن جان امام معصوم(عليهالسّلام) يا نايب خاصِّ او را در
پي داشت.
3. در واقع غيبت صغري مقدّمهاي جهت آمادگي مردم و مدخلي براي غيبت كبري بود و غيبت
كبري، مقدّمهاي براي ظهور.غيبت صغري حدّ وسطي بين حضور و وجود امام(عليهالسّلام)
در اجتماع بشري است.
غيبت كبراى امام عصر ارواحنا فداه (
ويژگيها )
غيبت صغرا از دو جهت زمانى و گستره ى شعاعى محدود بود، از نظر زمانى بيش از هفتاد
سال به طول نيانجاميد و از نظر گستره ى شعاعى نيز. اين غيبت، غيبتى همه جانبه نبوده
و شعاع و دامنه آن محدود بوده است; يعنى در طول مدت هفتاد سال اگر چه امام
زمان ـ ارواحنا فداه ـ از نظرها پنهان گرديد ليكن اين پنهانى عموميت تام نداشت.
بلكه كسانى بودند كه به صورتى با امام در تماس بوده اند كه اينان نايبان خاصّ امام
بشمار مى روند; نامه ها و سؤالات مردم را به نزد امام مى بردند و پاسخ امام را به
مردم مى رساندند و گهگاه نيز گروهى از مردم به وسيله ى آن نايبان خاص كه از ايشان
ياد خواهد شد به ديدار امام دوازدهم بار مى يافتند.
لذا در اين زمان، غيبت همه جانبه نبود; لكن پس از غيبت صغرا كه غيبت كبرا آغاز شد و
تا اينزمان نيز ادامه يافته است، ديگر احدى از مردم وسيله ى ارتباط بين آنحضرت و
ساير مردم نيست و هر كس چنين ادّعايى كند از درجه ى اعتبار ساقط بوده; چنانكه در
نامه ى آنحضرت به آخرين نايب خاص خود بدان اشاره شده است.
البته ممكن و بلكه تشرف به محضر مقدس آنحضرت در موارد بسيارى صورت گرفته، ولى در
تمام اين تشرّفات ارتباط يك طرفه بوده است بدين معنا كه امام ـ عليه السلام ـ
خودشان بعضى از مؤمنين را به اين نعمت عظمى، متنعّم فرموده اند بدون آنكه وى را
نايب و جانشين خود قرار داده باشند; از سوى ديگر نيز مردم هيچ گونه اراده اى قهرى
در تشرف خدمت آنحضرت ندارند; كه البته اين مراوده تا هنگام ظهور آن عزيز ادامه
خواهد يافت.
قطع ارتباط كلى با امام
ـ ارواحنا فداه ـ
يكى از ويژگيهاى دوران غيبت كبرا، قطع ارتباط كلى با شخص امام است; به
اين معنا كه هيچ كس در زمان غيبت كبرا نمى تواند از جاى خود برخيزد و بگويد من
مى خواهم براى ديدن حضرت از خانه بيرون روم و در فلان مكان خدمت امام برسم و مسائل
و مشكلات خود را به اين طريق حل كنم. اين مطلب فقط مخصوص نوّاب خاص حضرت كه در زمان
غيبت صغرا مى زيسته اند، بوده است و بعد از آن هيچ كس چنين ادعايى نمى تواند
بنمايد. در اين باره به نامه ى شريف امام عصر ـ ارواحنا فداه ـ كه به چهارمين نائب
خاص خود ابلاغ فرموده اند اشاره مى كنيم:
بسم اللّه الرحمن الرحيم: يا علي بن محمّد
السمري أعظم اللّه أجر اخوانك فيك فإنّك ميّت ما بينك وبين ستة أيام فاجمع أمرك
ولا توص إلى أحد فيقوم مقامك بعد وفاتك، فقد وقعت الغيبة التامة فلا ظهور إلاّ بعد
اذن اللّه تعالى ذكره ـ وذلك بعد طول الأمد وقسوة القلوب وامتلاء الأرض جوراً
وسيأتي لشيعتي من يدّعى المشاهدة ألا فمن ادّعى المشاهدة قبل خروج السفياني والصيحة
فهو كذّاب مُفتَر ولا حول ولا قوّة إلاّ باللّه العلي العظيم(1).
اى على بن محمّد سمرى خداوند پاداش برادران ترا بواسطه ى
درگذشت تو زياد نمايد، پس از 6 روز ديگر از دنيا خواهى رفت. كارهاى خود را بانجام
رسان و به كسى وصيت ننما كه جانشين تو باشد همانا غيبت كامل تحقق يافته است و ديگر
ظهورى نخواهد بود مگر پس از اجازه ى خدا آنهم بعد از مدتهاى طولانى است كه دلها سخت
مى شود و زمين پر از ستم گردد كسانى پيدا خواهند شد كه براى شيعيان ما ادّعاى
مشاهده مى كنند قبل از خروج سفيانى و صيحه ى آسمانى، اين اشخاص دروغ مى گويند و
تهمت زننده هستند حول و قوّه اى نيست مگر به وسيله ى خدا.
البته در اينجا نكته اى قابل ذكر است كه آن مدّعيانِ مشاهده اى دروغگو
هستند كه ادّعاى نيابت خاص و ارتباط دوجانبه نمايند و اين از بيان امام ـ ارواحنا
فداه ـ فهميده مى شود چرا كه در ابتداى نامه به نائب خاص خود امر فرمودند كه ديگر
به كسى وصيّت نكن و اين نيابت را به كسى انتقال مده چرا كه زمان غيبت كبرا فرا
رسيده است. و اقتضاى غيبت كبرا اين است كه كسى در ارتباط با آن حضرت نباشد. از اين
رو الف و لام در كلمه ـ المشاهدة ـ اشاره به ملاقات با اين ويژگى است; اضافه بر اين
مطلب واژه ى ـ مفتر ـ در نامه ى آن حضرت است كه همراه با كلمه ى ـ كذاب ـ گرديده و
شخصى كه ادعاى تشرف مى كند اگر دروغ گفته باشد صرفاً كذب بوده و افتراء ـ كه ادعاى
واهى است ـ معنا ندارد.
حكم رانى ظلم و جور
مرحوم كلينى روايتى از امام صادق ـ عليه السلام ـ نقل كرده اند كه
ماهيت بيشتر حكومتها پيش از ظهور امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ را فاش مى سازد.
عن ابى بصير عن ابى عبداللّه ـ عليه السلام ـ قال: كل راية
ترفع قبل قيام القائم فصاحبها طاغوت يعبد من دون اللّه عزّ وجلّ
امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: هر پرچمى قبل از
قيام امام زمان ـ سلام اللّه عليه ـ بلند شود صاحب آن پرچم طاغوت است (از طرف خدا
نيست) و بواسطه ى آن بندگى غير خدا مى شود.
با توجه به اخبار فراوانى كه درباره آخر الزمان وارد شده است كه زمين از ظلم
و جور آكنده مى شود، معلوم مى شود كه حكومتهاى تشكيل شده در آن زمان حكومتهاى
ظالمانه اند بنيان آنها بر پايه ى ظلم استوار شده است و لذا هر پرچمى به عنوان هر
حكومتى برافراشته مى شود از جانب خدا نيست چرا كه عجين با ظلم خواهد بود. اين نكته
از ويژگى هاى زمان قبل از ظهور دولت حق است و رواياتى نيز در اين باب رسيده كه به
نمونه اى از آن اشاره مى شود.
عن ابى جعفر ـ عليه السلام ـ : ان دولتنا آخر
الدول ولم يبق أهل بيت لهم دولة إلاّ ملكوا قبلنا لئلاّ يقولوا إذا رأوا سيرتنا إذا
ملكنا سرنا عنده سيرة هؤلاء وهو قول اللّه تعالى: (والعاقبة للمتقين)(3)
.امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمودند: همانا
دولت ما آخرين دولت است و هيچ خاندانى به پادشاهى نمى رسد مگر قبل از ما; زيرا
هنگامى كه روش ما را در حكم رانى مشاهده كردند نگويند: اگر ما نيز دولت مى يافتيم
چنين مى كرديم. و اين كلام خداوندست كه مى فرمايد: عاقبت از آن پرهيزكاران است.
قال الباقر ـ عليه السلام ـ : إذا قام القائم ـ عليه
السلام ـ ذهبت دولة الباطل(4).
هنگامى كه قائم ـ عليه السلام ـ قيام كرد دولت باطل
مى رود.
و البته در اين جا مناسب مى بينيم به چند حديث اشاره كنيم تا حق جويان را
چراغ راه باشد.
عن ابى الصباح الكناني قال: كنت عند أبي عبداللّه ـ عليه
السلام ـ فدخل عليه شيخ فقال: يا أبا عبداللّه اشكوا إليك ولدي وعقوقهم واخواني
وجفاهم عند كبر سنّي فقال أبو عبداللّه ـ عليه السلام ـ : يا هذا انّ للحقّ دولة
وللباطل دولة وكل واحد منهما في دولة صاحبه ذليل وانّ أدنى ما يصيب المؤمن في دولة
الباطل العقوق من ولده والجفاء من اخوانه وما من مؤمن يصيبه شيئاً من الرفاهية في
دولة الباطل إلاّ ابتلى قبل موته امّا في بدنه وامّا في ولده وامّا في ماله حتّى
يخلّصه اللّه ممّا اكتسب في دولة الباطل ويوفّر له حظّه في دولة الحق فاصبر
وابشر(5).
ابو صباح كنانى مى گويد: نزد امام صادق ـ عليه السلام ـ بودم
پيرمردى داخل شد سپس گفت: اى فرزند رسول خدا از فرزندانم به تو شكايت مى كنم كه عاق
من شده اند و از برادران خود شكايت مى كنم كه در سنّ پيرى به من جفا كرده اند، پس
امام ـ عليه السلام ـ فرمود: اى برادر همانا براى حقّ دولتى است و براى باطل دولتى
و در هر دولت، اهل دولت ديگر ذليل و حقير مى باشند و همانا كمتر چيزى كه در دولت
باطل به مؤمن مى رسد عقوق فرزندان و جفاى برادرانش مى باشد و هيچ مؤمنى نيست كه در
دولت باطل آسايشى داشته باشد مگر اينكه قبل از مرگش مبتلى به دردى مى شود حال يا در
جسم يا ناراحتى در فرزندانش و يا در مالش تا خدا او را از آنچه در دولت باطل كسب
كرده خلاص كند و در دولت حقّ حظّ و بهره او را بدهد پس صبر كن و بشارت باد بر تو.
قال رسول اللّه ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ :
. . . وصار الأُمراء كفرة وأولياءهم فجرة وأعوانهم ظلمة وذوي الرأي منهم فسقة.
پيامبر خدا ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ فرمودند:
. . در آن زمان اميران و حكمرانان بر مردم كافر مى شوند و دوستان و كارگزاران آنها
اهل فجور و زشتيها و گناهان كبيره مى گردند و اعوان و انصار و ياران آنها ظالم و
ستمكار مى شوند و آنها كه صاحب نظر در دستگاه آنهايند فاسق مى گردند.
اين نمودى از سران بيشتر حكومتهاى جهان در آخر الزمان است اگر چه در روايات
برخى از قيامها كه پيش از ظهور در برخى از كشورهاى اسلامى روى مى دهد از اين قاعده
استثناء شده اند و بلكه برخى زمينه ساز ظهور آن امام بيان گرديده اند. مانند قيام
سيد يمانى شهداء شيلا و سيد خراسانى ليكن اين احاديث درباره حكومت هاى آخر الزمان
با صراحت اعلام مى دارد كه اعوان و خدمتگزاران سلاطين و حكمرانان حكومتها، ظلم و
ستم شاخصه ى كارشان است و در چنين زمانى ست كه به واسطه ى حاكميّت ظالمان، ظلم و
جور زمين را پر خواهد كرد و آنگاه خداوند حجّت خود را ظاهر مى گرداند كه زمين را از
عدل و داد لبريز سازد همان گونه كه امام باقر ـ عليه السلام ـ فرموده اند:
(يملأ الأرض عدلاً وقسطاً ونوراً كما ملئت ظلماً وجوراً
وشرّاً).
آن حضرت پر مى كند زمين را از عدل و داد و نور
همچنانكه از ظلم و ستم و بدى پر شده است.
امتحانهاى سخت و جان فرسا
يكى از ويژگيهاى بارز دوران غيت كبرا سختى و پيچيدگى رويدادهاست; در
اين مدت طولانى است كه بزرگترين مرحله ى آزمايش و امتحان و سنجش ايمان و عمل بندگان
فرا مى رسد تا معلوم گردد كه در خلال اين روزگاران ـ كه هر بامداد خورشيد از
كرانه ى افق شرقى سر بر آورده و بر سراسر صحنه هاى زندگى مردمان مى تابد ـ اهل قرون
و اعصار در هر نقطه اى از جهان چگونه عمر خويش را سپرى كرده اند و از هستى خويش
چگونه استفاده مى برند و چه نتيجه اى مى گيرند و افراد و اشخاص و دسته ها و مردم در
برابر وظيفه ى دينى و انسانى خود چه مى كنند.
و البتّه در اين زمان كه منجى بشر و امام زمان در پرده ى غيبت به سر
مى برد حركت كردن در مسير حقّ و حقيقت در عين سهولت و آسانى، كاريست بس دشوار. سهل
و آسان است به اعتبار نفس راه، چرا كه راه حق روشن تر از خورشيد است و بس دشوار است
از جهت عمل و بكار بردن دانسته ها با وجود عوامل خارجى كه در زمان غيبت در اثر
چيرگى هواهاى نفسانى و وساوس شيطانى بوجود مى آيد و بايد دانست كه طبق آيه ى سوره ى
عنكبوت مؤمنين در معرض امتحان هستند تا راستگو از دروغگو معلوم شود كه دو صد گفته
چون نيم كردار نيست.
(بسم اللّه الرحمن الرحيم الم أحسب النّاس أن يتركوا أن يقولوا آمنّا
وهم لا يفتنون)
كسانى كه مى گويند ما ايمان آورده ايم آيا گمان مى كنند به حال خودشان
واگذارده مى شوند و امتحان نمى شوند بله امتحان مى شوند آنهم چه امتحانى.
معمر بن خلاّد مى گويد: امام ابو الحسن ـ عليه السلام ـ اين آيه را
تلاوت فرمودند و به من فرمودند: اين فتنه چيست؟ عرض كردم فتنه در دين است حضرت
فرمودند:
يفتنون كما يفتن الذهب ثمّ قال: يخلصون كما يخلص الذهب
آن گونه كه طلا را در بوته قرار داده و با تيزاب ناخالصى ها آنرا از بين مى برند
شما هم آنچنان امتحان مى شويد كه خالص شما از ناخالص شما جدا شود.
و اين امتحان تا زمان ظاهر شدن خود آنحضرت به شدّت خود باقى است حضرت
صادق ـ عليه السلام ـ فرمودند:
وانّ من أعظم البليّة أن يخرج إليهم صاحبهم شابّاً وهم يحسبونه شيخاً
كبيراً
از بزرگترين امتحانها اين است كه صاحب الزمان براى مردم آشكار مى شود
با چهره ى جوان و حال آنكه آنها گمان مى كنند او بايد پيرمرد بزرگى باشد.
اين مطلب برايشان خيلى سنگين است بگونه اى كه عدّه ى زيادى در همين
مرحله او را انكار مى كنند و در امتحان الهى مردود مى شوند.
لغزش گاه هاى دوره ى غيبت كبرا
گفتيم كه در زمان غيبت امتحان الهى شدّت مى يابد حال بايد ديد كه
موارد امتحان و به تعبير ديگر لغزش گاههاى اين دوره در چه امورى بيشتر نمايان است;
بطور كلى مى توان اين لغزش گاهها را در 3 محور خلاصه كرد:
1 ـ خواست ها و اميال نفسانى
2 ـ رويارويى با مشكلات در راه حق
3 ـ وجود شبهات پيرامون وجود امام مهدى ـ ارواحنا فداه ـ .
خواست ها و اميال نفسانى
خداوند در سوره ى كهف مى فرمايد:
(انّا جعلنا ما على الأرض زينة لها
لِنَبْلُوَهم أيُّهم أحسن عملاً)
ما آنچه كه بر روى زمين است را زينت و زيبايى براى
آن قرار داديم تا بيازمائيم ايشان را كه كدام از ايشان نيكوتر عمل مى كنند.
بايد دانست كه اين زيبائيهاى خيره كن كه در دنياى امروز به نهايت خود
رسيده است و اين صحنه هاى حرام و دارايى هاى فراوان و مقام و رياستها همه ابزار
امتحان انسانند، تا مؤمن حقيقى شناخته شود!!
بديهى است كه نفس انسان امّارة بالسوء ـ فرمانرواى زشتيها ـ بوده و
خواهان لذّتهاست و توجهى به چگونگى نيل بدانها ندارد و آيا رضايت پروردگار در آن
هست يا نيست؟! او مى خواهد!! و مى خواهد!! و هيچ مانعى را نمى پذيرد.
در دوره ى غيبت مخصوصاً آخر الزمان آنقدر اين حرامهاى زيبا نما زياد
مى شود كه گويى عقل رخت بر مى بندد و از انسان مفارقت مى كند و او با خواسته هاى
نفسانى اش تنها مى ماند. از اين رو حضرت امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ فرمودند:
انّ
أخوف ما أخاف عليكم إثنان اتباع الهوى وطول الأمل.
بيشتر چيزى كه براى شما از آن ترسان هستم دو چيز است يكى پيروى از
هواى نفس و ديگر درازى آرزوها.
آرى پيروى از هواى نفس چيزى است كه غالب انسانها بدان گرفتارند و آن
تحسين دامگه ست.
رويارويى با مشكلات در راه حقّ
يكى ديگر از عمده لغزش گاههاى دوره ى غيبت كبرا اين است كه انسان در
مسير حركت در راه حقّ با مشكلات فراوانى روبرو مى شود كه در بسيارى موارد به منظور
احتراز از آنها از راه حق دست كشيده و در نتيجه از آن كسانى قرار مى گيرد كه از
غربال امتحان فرو مى ريزند.
ابو بصير مى گويد از امام باقر ـ عليه السلام ـ شنيدم كه مى فرمود:
هم جدا مى شويد به خدا سوگند امتحان مى شويد و به خدا سوگند كه شما غربال مى شويد
چنانكه زوان(13) از گندم خوب غربال مى شود.
اما آن كسانى كه مورد تأييد خداوند هستند در هيچ شرايطى دست از مسير
حق برنداشته و با صبر و توكّل بر خدا اين راه صعب و پر از مانع را به سلامت طى كرده
و در اين امتحانات پيروز مى شوند.
شبهات و تشكيكات
يكى ديگر از لغزشگاههاى دوران غيبت كبرا كه از مهمترين آنهاست و گهگاه
به كفر و الحاد مى انجامد، شبهه ها و پرسشهاى لجوجانه در زمينه ى غيبت و وجود آن
ذخيره ى الاهى ست كه شياطين انسى و جنّى در زمينه ى اضلال انسانها بكار مى زنند.
برخى را نسبت به اصل وجود آن امام غائب به شك انداخته و عدّه اى را از
راه القاء شبهاتى در زمينه ى غيبت و فوائد وجود آنحضرت اغواء مى كنند; مثل اينكه
گفته مى شود:
چه دليلى بر وجود امام غائب است؟ امامى كه نه كسى او را مى بيند! و نه
كسى از احوال او مطّلع است! به چه دليل هست؟
اگر غائب است، حكمت غيبت او چيست؟
خدا كه كار بى حكمت نمى كند غيبت خلاف حكمت است! زيرا مستلزم اهمال
خلق است.
امام زنده باشد و اين همه مدّت مردم مهمل گذاشته شوند؟
چه فائده اى دارد امام باشد ولى غائب؟ هر موقع خواست جهان را از
بدبختى ها نجات دهد بدنيا بيايد!!
اصلاً چگونه ممكن است اين همه مدّت زنده مانده باشد؟
آخر او كجاست و چه مى كند و چگونه زندگى را به سر مى برد. كه گفته اى
نيز مطرح شده است اينكه جنگ هاى امروزى با اسلحه هاى پيشرفته بوده و اسلحه ى او
ـ چنان كه مى گويند ـ همان شمشير است. چگونه مى شود با شمشير در مقابل اين همه جنگ
افزار پيشرفته وارد جنگ شد.
و از اين قبيل شبهات كه خداوند قلوب اهل ايمان را از شك و ترديد حفظ
كند كه ابتدا و انتهاى انحراف در دين همين جاست. و به يارى خدا و با تأييدات مولانا
حجّة بن الحسن المهدى ـ ارواحنا لتراب مقدمه الفداء ـ اين گفته ها در جاى خود جواب
داده شده و خواهد شد.
نوّاب عام در دوره ى غيبت كبرا
تا دوران ظهور امام مهدى ـ ارواحنا فداه ـ بشريّت از اين نعمت محروم
است كه انسان كامل بر زمين حكومت كند و در سايه ى حكومت عدالت گستر او به كمالات
انسانى خود رسيده و با آمادگى كامل به جهان ابدى قدم بگذارد; امّا اينطور نيست كه
ارتباط انسان با عالم غيب بطور كلى قطع شده باشد چرا كه در روايات آمده است كه اگر
غيبت امام ضررى براى مؤمنان حقيقى (كه از درون وجودشان طالب كمالند) داشت، خداوند
او ـ امام زمان ارواحنا فداه ـ را از بين مردم غائب نمى فرمود.
در عصر غيبت صغرى مردم مسائل و مشكلات خود را از طريق نايبان خاص كه
ارتباط با امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ داشتند، برطرف مى كردند; ليكن با قطع شدن اين
ارتباط مؤمنان رها نشده و از سوى آن حضرت نامه اى در اين زمينه رسيده است كه در ذيل
آن مى فرمايند:
وأمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فيها إلى رواة حديثنا فإنّهم حجّتي
عليكم وانّا حجّة اللّه عليهم
هر مسأله و حادثه اى واقع شد كه حكم خدا در آن زمينه معلوم نبود، پس
رجوع كنيد در آنها به راويان حديث ما، (آنها كه به تمام احاديث اهل بيت ـ عليهم
السلام ـ احاطه دارند. حلال و حرام خدا را از فرمايشات آنها اجتهاد مى كنند) پس
همانا آنها حجّت من هستند بر شما و من حجّت خدا هستم بر آنها.
آرى در زمان غيبت دين پژوهان مكتب اهل بيت ـ عليهم السلام ـ
بيان كننده ى حلال و حرام الهى هستند و بر مردم لازم است در مسائل حلال و حرام خود
به آنها رجوع كنند و وظايف دينى خود را بشناسند.
كلامى نيز در اين زمينه از امام عسكرى ـ سلام اللّه عليه ـ رسيده است
كه مشخص كننده ى خصوصيات اين عالمان مى باشد.
من كان من الفقهاء صائنا لنفسه حافظاً لدينه مخالفاً على هواه مطيعاً
لأمر مولاه، فللعوام أن يقلّدوه وذلك لا يكون إلاّ بعض فقهاء الشيعة لا كلّهم، فإنّ
من ركب من القبايح والفواحش مراكب علماء العامة فلا تقبلوا منهم عنّا شيئاً ولا
كرامة(16).
هر يك از فقيهان ـ كسانى كه در روايات اهل بيت درنگ كرده و حكم الهى
را از آنها بدست آورده اند كه داراى اين شرايط باشدـ : خود نگهدار بوده و نگاهبان
دين خود باشد (حرفى نزده و يا كارى نكند كه مايع تضعيف دين خدا شود) با خواهشهاى
نفسانى خود مخالفت كند (تهذيب نفس كرده باشد) و در همه ى امور مطيع محض اوامر الهى
باشد. پس بر كسانى كه احكام الاهى را نمى دانند، لازم است در مسائل از او تقليد
كنند (به نظرات او عمل كنند) و اين نيست مگر بعضى از فقيهان شيعه نه همه ى آنها،
همانا برخى از ايشان بر مركب دين پرورى مانند علماى سنّى ـ كه مركب زشتى و فحشاء
است ـ (چرا كه آنها احكامى را به خدا نسبت مى دهند كه از مصادر وحى گرفته
نشده است و بلكه از بزرگان خود گرفته اند كه آنها از طرف خدا نيستند) سوار شده اند،
پس از ايشان نپذيريد و حكم او براى شما هيچ حجّتى نيست و كرامتى در آن نمى باشد.
هان اى عاشق سالك كه در اصول دين به درجه اى از استقامت رسيده اى كه
هيچ شك و شبهه اى در دين براى تو وجود ندارد، اينك اين روايات اهل بيت ـ عليهم
السلام ـ است كه وظيفه ى ترا تقليد در احكام و مسائل حلال و حرام و بطور كلى فروع
دين، از آنچنان فقيهانى بيان كرده است. ديگر هيچ عذر و بهانه اى نيست و تنها بر
توست تا چشم حقيقت بين خود را باز نموده و با توجّه و توسّل به مقام شامخ
ولايت اللّهى امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ ، يك چنين فقيهانى را بيابى و از وادى
حيرت در فروع دين خود را رهايى بخشى.
وظايف مردم در دوره ى غيبت كبرا
خداوند در قرآن كريم مى فرمايد:
(أفحسبتم أنّما خلقناكم عبثاً)
آيا گمان كرديد كه شما را بيهوده خلق كرديم.
امير المؤمنين ـ عليه السلام ـ در خطبه اى مى فرمايند:
« واعلموا عباد اللّه انّه لم يخلقكم عبثاً ولم يرسلكم هملا علم مبلغ
نعمه عليكم واحصى احسانه إليكم »(18).
اى بندگان خدا بدانيد كه خدا شما را بيهوده خلق ننموده و شما را
بى تكليف رها ننموده است مقدار نعمتهايى كه بر شما ارزانى داشته مى داند و تمام
احسانهايش را بسوى شما در حساب دارد (بايد عمر گرانمايه ى خود را بيهوده از دست
ندهيد و متوجه تكاليف خود باشيد).
جاى هيچ شك و ترديدى نيست كه انسان با فطرت خدادادى خود در مى يابد كه
او ساخته شده ى وجودى است كه با علم و قدرت بى كران او را آفريده و در خلقت او هدفى
داشته است; پس موظّف به انجام امورى است كه در راه رسيدن به هدف خالق او را كمك و
يارى رساند. انسان مهجور از امام زمان ـ ارواحناه فداه ـ نيز صاحب چنين فطرتى
است و همان ضمير آگاه، او را بسوى انجام وظايفى سوق مى دهد.
بشرى كه فطرت او دستخوش بازى روزگار و ملعبه ى شيطانها نشده باشد، خود
را موظف به تكاليفى در زمان غيبت مى داند; اگر چه زمان، زمان غيبت است ولى خود را
رها نمى بيند و فطرتش او را چنين نهيب مى زند كه در اين زمان نيز وظايفى تو را است;
خواه نسبت به زندگى در اين زمان و يا نسبت به وجود امام زمانى كه سبب متصل بين زمين
و آسمان و واسطه فيض خالق به خلق است.
در اين بحث به قسمتى از تكاليف بندگان در رابطه ى با آن امام رئوف و
زمان غيبت او اشاره مى شود; كه اميد است با انجام آنها گامى بسوى كمال مطلق برداشته
و گوهر وجودمان لايق مقام قرب گردد.
پذيرش وجود امام زمان ارواحنا فداه
يكى از وظايف شيعيان در زمان غيبت امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ
باور داشت وجود آن حضرت بر روى اين كره ى خاكى مى باشد. بايد از قلب باور داشت كه
او هست، زنده است و بر روى همين زمينى كه قدم مى گذاريم، زندگى مى كند و هميشه
منتظر فرمان پروردگار در بيرون آمدن از جهان غيبت و قيام بر عليه جور و ستم
مى باشد; البته بدين مطلب در روايات تصريح شده كه به نمونه اى از آنها اشاره
مى شود.
مرحوم صدوق در كتاب كمال الدين مى نويسد: يكى از نوادگان احمد بن
اسحاق قمى كه از برجستگان و شايستگان شيعه است، مى گويد: نامه اى از آقاى مان حضرت
عسكرى ـ عليه السلام ـ به احمد بن اسحاق كه نماينده ى آن حضرت بود رسيد كه
به خط مبارك خود چنين مرقوم داشته بود:
« وُلد لنا مولود، فليكن عندك مستورا وعن جميع الناس مكتوما، فانّا لم
نُظهر عليه إلاّ الأقرب لقرابته والولي لولايته، حببنا إعلامك ليسرّك اللّه به مثل
ما سَرَّنا به والسلام »(19).
خداوند ما را پسرى عنايت فرموده است، اين رازيست كه بايد نزد تو بماند
و از بيدادگران پوشيده داشته شود ما اين راز بزرگ را جز به نزديكترين بستگان و
شايسته ترين دوستان آشكار نكرديم، دوست داشتيم تو نيز آن را بدانى تا خدا شما را
بدان شاد گرداند، چنانچه ما بدان شاد شديم ».
و نيز در همان كتاب نقل مى كند: گروهى كه چهل نفر بوده و از دوستداران
خاندان وحى بودند، مى گويند: براى ديدار حضرت عسكرى ـ عليه السلام ـ به بيت رفيع
امامت شتافتيم، پس از ورود و تبادل سخنان عادى، حضرت عسكرى ـ عليه السلام ـ
فرزند گرانمايه اش حضرت مهدى ـ ارواحنا فداه ـ را در خانه خويش به ما نشان داد و
فرمود:
« هذا إمامكم من بعدي وخليفتي عليكم، اطعيوه ولا تتفرّقوا من بعدي في
أديانكم فتهلكوا، اما إنّكم لا ترونه بعد يومكم هذا ».
اين پيشواى راستين شما پس از من و جانشين من در ميان شماست، از او
فرمانبردارى كنيد و پس از من در دين پراكنده نشويد، كه نابود خواهيد شد و آگاه
باشيد كه شما پس از اين او را به طور آشكار در جامعه ى خود نمى بينيد.
البته وجود امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ از بديهيات مكتب تشيع است كه
منكر وجود او خارج از مذهب خواهد بود. ليكن ما از باب تيمّن به كلام معصوم اين دو
نمونه را ذكر نموديم، اگر چه روايات مهدى آل محمد ـ عليهم السلام ـ نزد شيعه و سنى
به تواتر مى رسد. از اين رو به دوستان آن حضرت عرض مى كنيم كه اعتقاد به وجود
آنحضرت امرى خطير و راه ورود به عالم نور است چرا كه او ريسمان متصل به خداوند و
باب حاجت به سوى اوست.
دانشمندان شيعه از زمان حضور اهل بيت ـ عليهم السلام ـ تا به امروز
كوشيده اند معارف الاهى بويژه آنچه پيرامون مقام والاى اهل بيت ـ عليهم السلام ـ و
معرفت آن ذوات مقدسه است، را بدقت جمع آورى كرده و در اختيار تشنگان زلال معرفت
قرار دهند; و البته تمام كوشش خود را نيز در اين باره نموده اند، كه خداوند بهترين
پاداش ها را به آنها مرحمت فرمايد. و بر ماست تا با مراجعه به اين كلمات نورانى،
قلب خود را ظرف معرفت آن انوار تابناك قرار دهيم، كه راه معرفت خدا، همان طريق
معرفت امام زمان ـ عليه السلامـ است; در اين باره امير مؤمنان ـ عليه
السلام ـ مى فرمايند:
« معرفتي بالنورانية معرفة اللّه عزّوجل ومعرفة اللّه
عزّوجل معرفتي بالنورانيّة »
شناخت نورانيت من همان معرفت اللّه است و معرفت اللّه شناخت من به
نورانيت است.
البته در صدد بيان معارف نيستيم، بلكه تنها به روايتى از ميان انبوه
احاديث اين بخش اشاره مى كنيم تا ارزش تحصيل معرفت امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ
اندكى معلوم شود.
از رسول گرامى اسلام ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ نقل شده است كه
درباره ى شناخت امام معصوم زمان چنين فرموده اند:
من مات ولم يعرف امام زمانه مات ميتة الجاهلية(21).
هر كس بميرد و امام زمان خود را نشناسد، چون مردم زمان جاهليت بر كفر
مرده است.
قابل توجه آن است كه اين روايت از معدود رواياتى است كه سنى و شيعه بر
آن اتفاق داشته و در حد تواتر آن رانقل كرده اند.
حال مى پرسيم: اين امام كيست كه در هر زمان حضور دارد؟
اين امام كيست كه عدم شناخت او موجب جاهليت و كفر و شرك مى شود؟ آيا
آنان كه او را نمى شناسند، غير مسلمانانند يا برخى از مسلمانان؟!!
پاى بندى به تعاليم اسلام
قال اللّه تعالى: (قل إن كنتم تحبّون اللّه فاتّبعوني يحببكم
اللّه)(22).
اى پيغمبر به ايشان بگو: اگر خدا را دوست داريد پس مرا اطاعت كنيد تا
خدا شما را دوست بدارد.
آرى آنان كه خدا را دوست دارند و دوستى او را بر خود واجب مى دانند،
بايد بدنبال دستورات شريعت باشد. پاى بندى به تعاليم اسلام يكى از وظائف مهم بندگان
خدا در زمان غيبت است بايد براى پيروى از پيامبر خدا ـ صلّى اللّه عليه وآله
وسلّم ـ بدنبال يادگيرى تعاليم اسلام بود و پس از يادگيرى بدان پاى بند بوده، چرا
كه آنچه باعث محروم شدن مؤمنان از ديدار جمال بى مثال حضرت بقيّة اللّه الاعظم
ـ ارواحنا لتراب مقدمه الفداه ـ گشته همين كم توجهى نسبت به تعاليم دينى و زير پا
گذاشتن دستورات الاهى است; چنانكه خود آنحضرت در توقيع شريف خود به شيخ مفيد به اين
مهمّ اشاره فرموده اند:
ولو انّ أشياعنا ـ وفّقهم اللّه لطاعته ـ على اجتماع من القلوب في
الوفاء بالعهد عليهم، لما تأخّر عنهم اليمن بلقائنا، ولتعجّلت لهم السعادة
بمشاهدتنا على حق المعرفة وصدقها منهم بنا! فما يحسبنا عنهم إلاّ ما يتّصل بنا ممّا
نكرهه ولا نؤثره منهم. واللّه المستعان وهو حسبنا ونعم الوكيل وصلاته على سيّدنا
البشير النذير محمّد وآله الطاهرين وسلّم(23).
اگر پيروان ما ـ كه خداى آنان را در فرمانبردارى خويش توفيق ارزانى
بدارد ـ براستى در راه وفاى به عهد و پيمانى كه بر دوش دارند، همدل و يكصدا بودند
هرگز خجستگى ديدار ما از آنان به تأخير نمى افتاد و سعادت ديدار ما ـ ديدارى بر
اساس عرفان و اخلاص از آنان نسبت به ما ـ زودتر روزى آنان مى گشت از اين رو (بايد
بدانند كه) جز برخى رفتار ناشايسته ى آنان كه ناخوشايند ما است و آن عملكرد را
زيبنده ى اينان نمى دانيم، عامل ديگرى ما را از آنان دور نمى دارد. خداوند ما را در
يارى بسنده و نيك، كارساز است و درود او بر سالار بشارت دهنده و انذاركننده محمّد
صلّى اللّه عليه وآله و خاندان پاكش باد.
قال أبو عبداللّه ـ عليه السلام ـ : انّ لصاحب هذا الأمر غيبة فليتّق
اللّه عبد عند غيبته وليتمسّك بدينه.
همانا براى صاحب اين امر غيبتى است پس بايد كه بنده تقواى الهى پيشه سازد هنگام
غيبتش و به دين خدا چنگ زند.
صبر و شكيبايى
اى عزيز! خداوند بندگان خود را در دنيا به انواع بلاها امتحان مى كند
و امتحان از سنّت هاى پروردگارست تا خوب از بد جدا شود و پاك از خبيث متمايز گردند.
قال اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ : أيّها النّاس انّ اللّه تعالى قد
أعاذكم من أن يجور عليكم ولم يعذكم من أن يبتليكم.
اى مردم خداوند شما را پناه داده از اين كه بر شما ستم روا دارد وليكن
از امتحان كردن شما امان نداده است. و انسانها را امر كرده به صبر در مقابل آن
ابتلاءات و امتحان ها.
قال الرضا ـ عليه السلام ـ ما أحسن الصبر وانتظار الفرج امّا سمعت قول
اللّه عزّ وجلّ (وارتقبوا انّي معكم رقيب) وقوله عزّ وجلّ (فانتظروا إنّي معكم من
المنتظرين) فعليكم بالصبر فإنّه انّما يجيء الفرج على اليأس وقد كان الذين من قبلكم
أصبر منكم.
امام رضا ـ عليه السلام ـ فرمودند: چقدر صبر كردن و انتظار فرج
نيكوست، آيا نشنيده اى قول خداى عزّ وجلّ را كه (اميدوار باشيد كه من نيز همراه شما
ديده براهم.) و قول خدا (منتظر باشيد كه من نيز با شما منتظرم.) پس بر شما باد به
صبر پس همانا فرج بعد از يأس مى آيد و قبل از شما انسانهايى بودند كه صبورتر و
شكيباتر از شما بودند. البته صبر در زمان غيبت چهره هاى گوناگونى دارد; از آن جمله صبر بر
طول غيبت كه مبادا انسان از كسانى قرار گيرد كه در اثر طول غيبت قلبهايشان را قساوت
گرفته و در دين خود به شك افتادند; و همچنين صبر بر آنچه كه از سوى دشمنان بر
مؤمنان وارد مى شود، اعمّ از آزار و تمسخر و افتراء. و نيز صبر بر انواع بلاها كه
در آيه ى شريفه ى
(ولنبلونّكم بشيء من الخوف والجوع ونقص من الأموال والأنفس
والثّمرات).
همانا شما را محك خواهيم زد با ترس و گرسنگى و نقصان اموال و مرگ و كم
حاصلى درختان.
به آنها اشاره شده است كه امام صادق ـ عليه السلام منظور از خوف
را بيان نموده است كه خوف از خلفاى بنى عباس در آخر سلطنتشان و گرسنگى را به بالا
رفتن قيمت مايحتاج انسان و نقص در اموال را به كساد تجارت و كمى سود، و نقص در انفس
را به مرگ نا بهنگام و نقص در ثمرات را به كمى محصولات. و خلاصه آنكه مؤمن بايد در
همه ى اين امتحانها صبر كند و آنچه كه نزد خداست براى او بهتر است.
خود سازى
البته پاكسازى نفس از صفات زشت و مزيّن كردن آن به اخلاق پسنديده امرى
واجب در هر زمان ست; ليكن بيان اين امر به عنوان وظيفه در زمان غيبت بدين جهت است
كه بهره گيرى از انوار آن امام عزيز و درك فضيلت هم صحبتى و قرب و نزديكى او و
همچنين ورود به حلقه ى ياران آنحضرت ارتباطى تنگاتنگ با اين مسأله دارد.
مرحوم نعمانى در كتاب غيبت حديثى نقل مى كند كه امام صادق ـ عليه
السلام ـ فرمود:
من سرّه أن يكون من أصحاب القائم، فلينتظر وليعمل بالورع ومحاسن
الأخلاق وهو منتظر فإن مات وقام القائم ـ عليه السلام ـ بعده، كان له من الأجر مثل
أجر من أدركه، فجدّوا وانتظروا، هنيئاً لكم أيّها العصابة المرحومة(28).
كسى كه دوست دارد و خشنود مى شود از اينكه از
ياران قائم ـ عليه السلام ـ باشد، پس بايد منتظر باشد و در اعمال خود ورع و تقوى
پيشه سازد و خود را مزيّن به اخلاق پسنديده بنمايد در حالى كه منتظر است پس اگر
بميرد و قائم ـ عليه السلام ـ بعد از او قيام نمايد اجر و پاداش همان كسى را دارد
كه آنحضرت را درك كرده است پس كوشش كنيد و منتظر باشيد، گواراى وجودتان باشد سعادت
و خوشبختى دو جهان، اى گروهى كه همواره مورد رحمت پروردگاريد.
سخن در اين باره بسيار است كه البته جان كلام در اين مقام آن است كه
انسان از اعمال خود غافل نبوده و هميشه متوجه اين نكته باشد كه امامى كه از ديده ى
او غايب است، هميشه او را ناظر بوده و او هرگز چشم از بندگان بر نمى گيرد. همچنين
مراقب خود باشد و به حساب نفس خويش رسيدگى نمايد قبل از اينكه به حساب او رسيدگى
شود كه امام موسى بن جعفر ـ عليه السلام ـ فرمودند:
ليس منا من لم يحاسب نفسه فى كل يوم...
از ما نيست كسى كه به حساب اعمال خود هر روز رسيدگى ننمايد.
بايد متوجّه بود كه خداوند، امام زمان ـ عليه السلام ـ را شاهد بر خلق
خود قرار داده و آنحضرت از اعمال و گفتار و كردار و حتى آنچه در قلب آنان مى گذرد،
آگاه است.
اظهار محبّت
ديگر از وظائف منتظران اين است كه محبت خود را به امام ـ عليه
السلام ـ اظهار نمايند و اين از علائم محبّت شخص منتظر به امام زمان است. مرحوم
كلينى در كافى از حضرت صادق ـ عليه السلام ـ حديثى نقل مى كند كه آنحضرت
مى فرمودند:
ما من شيء أحبّ إلى اللّه من اخراج الدراهم إلى الامام وانّ اللّه
ليجعل له الدرهم في الجنّة مثل جبل أحد ثمّ قال انّ اللّه تعالى يقول في كتابه (من
ذا الّذي يقرض اللّه قرضاً حسناً فليضاعفه له اضعافاً كثيرة) قال: هو واللّه في صلة
الامام خاصة.
چيزى عزيزتر نزد خداوند از آن نيست كه درهمى را به امام برسانى و
خداوند آن درهم را در بهشت مانند كوه احد بزرگ مى نمايد. سپس فرمود: خداوند در
كتابش مى فرمايد: چه كسى است كه به خداوند قرض نيكو دهد و او آن را چند برابر كند
سپس فرمود: به خدا سوگند كه آن تنها بذل كردن بر امام است.
در اين زمان نيز كه دست رسى به محضر آن حضرت براى هر كس امكان پذير
نيست، مال خود را به مصرفى برساند كه مى داند رضاى امام ـ عليه السلام ـ در آن است
مثل اينكه به خوبان از دوستان آن حضرت بدهد ـبه قصد آن حضرت ـ و اين معنا در
روايات نيز آمده است: ابن قولويه در كامل الزيارات روايتى از حضرت كاظم ـ عليه
السلام ـ نقل كرده است:
هر كس نمى تواند ما را زيارت كند يكى از دوستان صالح ما را زيارت كند كه ثواب زيارت
ما را برده است و هر كس نمى تواند بر ما احسان كند بر يكى از دوستان صالح ما احسان
كند كه ثواب احسان بر ما را برده است.
اين روايت از امام رضا ـ عليه السلام ـ نقل شده است.
دعا
ديگر از تكاليف شيعيان هنگام غيبت امام عصر ـ ارواحنا فداه ـ دعا براى
حفظ آن حضرت از شرّ دشمنان و تعجيل در امر فرج و ظهور او مى باشد; كه اين خود نوعى
اظهار محبت و خضوع به پيشگاه مقدس او است. چرا كه خداوند اگر چه عهده دار حفظ آن
حضرت بوده و وعده داده تا او را بر دشمنانش پيروز سازد و البته پوشيده نيست كه يكى
از آثار مهم اين گونه دعا كردن باز شدن درهاى اجابت براى ديگر دعاهاست، كه با كردار
نادرست آن را بر روى خود بسته ايم. ليكن در سرعت بخشيدن و آماده سازى و فراهم آمدن
زمينه هاى ظهور آن حضرت سهم بسزايى داشته و حتى در سلامت و امنيت دوستان او ـ كه
سلامت اوست ـ تأثير جدى دارد.
اين نكته را سيد بن طاووس در فلاح السائل متعرّض شده است. و در كتاب
اقبال سخنى زيبا آورده است:
« ومن وظائف كل ليلة أن يبدأ العبد في كل دعاء مبرور ويختم في كل عمل
مشكور بذكر من يعتقد أنّه نائب اللّه جلّ جلاله في عباده وبلاده وانّه القيّم بما
يحتاج إليه هذا الصائم من طعامه وشرابه و غير ذلك من مواده من سائر الأسباب التي هي
متعلقة بالنائب عن ربّ الأرباب ».
و از وظيفه هاى هر شب آنكه بنده خدا در هر دعاى خير و عمل مستحب آغاز
كند به ذكر كسى را كه معتقد است او جانشين خدا در بين بندگان و بر روى زمين ست و
عهده دار احتياجات اوست، چون خوراك و... ديگر مسائل كه مربوط به جانشين
خداوندست ...
حال به برخى از ادعيه مربوط به امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ كه دستور
به خواندن آنها داده شده است; اشاره مى كنيم. شما مى توانيد به بخش نيايش مراجعه
كرده و آن را قرائت نمائيد.
1) اللّهمّ كن لوليّك الحجة بن الحسن . . .(33).
2) اللّهمّ ادفع عن وليّك وخليفتك . . .
3) اى سامع كل صوت اى جامع كل فوت اى بارئ كل نفس بعد الموت . . .
4) أنت اللّه لا إله إلاّ أنت الأول والآخر والظاهر والباطن . . .
5) اللّهمّ صلّ على محمّد سيد المرسلين وخاتم النّبيّين . . .
6) اللّهمّ إنّي أسألك ولم يسئل مثلك أنت موضع مسألة السائلين . . .
اى عزيز! از دعا نمودن بر امام زمان خود با اين دعاها غافل مشو; بويژه
دعاى سوم و چهارم و ششم زيرا كه گنجهايى از معارف آن حضرت در آن هاست كه در سايه
حضور قلب و توجه بر روى تو در خواهد گشود.
اظهار اندوه
ديگر از كارهايى كه رسم ادب و شيوه اظهار محبت خالصانه است، همگامى و
همراهى در مصيبتهاست; كه مى بايست در رنجها و غمها نيز شريك اندوه آن امام غريب
بود; براى توضيح مطلب به برخى از رنجها و مصيبتهاى آن غريب فاطمه ـ عليها السلام ـ
اشاره مى كنيم تا شايد دلهاى زنگار گرفته از گناه مان بيدار گشته و به نور آن امام
جلا يابد:
او كه خورشيد عالم تاب است پرده هاى غيبت بر چهره اش افتاده و مانع
پرتو زيباى جمالش شده است; او كه پدر دل سوز هستى است، جور زمانه او را از فرزندان
محروم ساخته و هر لحظه فرياد و ضجه ى عزيزى در گوشش طنين مى افكند. آرى مهموم بودن
به خاطر مستور بودن آن حضرت و محجوب بودن ما از ديدار جمال دل آراى آن يادگار الاهى
و دسترسى نداشتن به ساحت مقدس آن گنجينه ى علم نامتناهى است و منشأ اين اندوه شناخت
و احسان بى نهايت اوست. چرا كه اگر كسى شناختى حتى در حدّ استعداد خود به آن وجود
پيدا كند، ناخودآگاه محبّت او هم چون معرفتش زياد شده تا آنجا كه او را از خود
بيشتر دوست مى دارد، چنانكه رسول خدا ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ به اين مقام
اشاره فرموده اند:
« لا يؤمن عبد حتّى أكون أحبّ إليه من نفسه وأهلي أحبّ
إليه من أهله وعترتي أحبّ إليه من عترته، وذاتي أحبّ إليه من ذاته »
هرگز بنده اى به ايمان نايل نمى شود تا اينكه مرا بيش از خود و
خاندانم را بيش از خانواده خود و اهل بيتم را بيش از اهل بيت خود و ذات من را از
ذات خود بيشتر دوست دارد.
و اگر كسى جرعه نوش محبّت امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ شده و دل در دام
عشق او گرفته كرده باشد، به يقين در فراق او غمگين خواهد بود; تا آنجا كه خواب از
چشمان او ربوده شده و لذّتها در نزد او ذلت خواهند بود. و صبح و شام در هجرانش گريه
مى كند. كه گوارا باد بر عاشقانش اين وصل مدام.
در فرازهايى از دعاى ندبه اين حالت به تصوير كشيده شده است:
ليت شعري أين استقرت بك النوى،
عزيز عليّ أن أرى الخلق ولا ترى
بنفسي انت من مغيّب لم يخل منّا،
بنفسي انت من نازخ ما نزخ عنّا،
هل من معين فاطيل معه العويل والبكاء
و اين ناله هاى برخاسته از هجران حكايت آتشفشانى در نهاد منتظر دارد.
ديگر آنكه رداى زيباى خلافت و سلطنت بر عالم ـ كه تنها بر قامت آن
حضرت زيباست و هيچ كس جز او سزاوار و شايسته ى اين لباس نيست ـ در دست دنيا طلبان
به ميراث مى رود.
از ديگر سوى آن حضرت با علم به همه ى بى عدالتى ها و ظلم ها و
تحريف ها و تضييع حقوق بندگان و رشد باطل ها اظهار حقّ خود ـ به خاطر ترس از
ظالمين ـ نمى نمايد; و در طول اين زمان طولانى غيبت تنهاى تنها يا با برخى از
نزديكان مخصوص خود در بيابانها و نقاط دوردست سير مى كند، تا چه وقت اذن ظهور به او
داده شود.
قال الامام الباقر ـ عليه السلام ـ :
« ما من عيد للمسلمين أضحى ولا فطر إلاّ وهو يجدد اللّه
لآل محمّد ـ عليهم السلام ـ فيه حزنا، قلت ولِمَ؟ قال: انّهم يرون حقهم في أيدي
غيرهم »
امام باقر ـ عليه السلام ـ فرمودند: هيچ عيد قربان و فطرى نمى گذرد
مگر نكه حزن آل محمّد تكرار مى شود! سؤال شد: چرا؟ فرمود: زيرا حق خود را در دست
ديگران مى بينند. و اين حكايت از رأفت ايشان نسبت به خلق خدا دارد كه سامان امر آنان در
پرتو حكومت عدل جهانى ست.
شيعيان حقيقى امام عصر ـ ارواحنا فداه ـ كه اين مصيبت را به خوبى
دريافت كرده و با قلب مقدس او همراهند، هرگز جامه ى غم و اندوه از قلبشان رخت
بر نمى بندد.
ديگر از علل مهموم بودن براى امام مهدى ـ عجل الله فرجه ـ در زمان
غيبت و هجران آن است كه راه و روش صحيح در هيچ يك از شؤون زندگى انسان قابل شناخت
نيست; چرا كه راهنما مهجور و دزدان ترك تاز و چوپانان اين گله از ترس گرگان
خون آشام مهر سكوت بر لب زده و دم فرو بسته اند; اگر چه برخى از زعيمان امت نيز خود
در اثر دورى از هادى كامل دچار تزلزل و انحراف گشته و اين غم افزايى دو چندان است.
در اين خصوص به اين حديث زيبا توجه كنيد:
سدير مى گويد: ـ با برخى از ياران ـ خدمت امام صادق ـ عليه السلام ـ
رسيديم، در حالى كه آن روز از اعياد بود ليكن بر خلاف انتظار امام را ديديم كه
لباسى خشن بر تن كرده و بر مصلاى خود نشسته و مى گريد و مى سوزد و مى نالد به
گونه اى كه مادرى فرزند از كف داده است. عقل از سرهامان پريد و . ..از علت گريه آن
حضرت پرسيديم: فرمود: در كتاب جفر تأمل كردم و ولادت و غيبت او و به طول انجاميدن
آن و درازاى عمر آن عزيز و به زحمت افتادن مؤمنان در آن هنگام و هيجان طوفان
ترديدها و شبهه ها در دلهاى ايشان . . .(41) مى بينيم كه امام ـ عليه السلام ـ
چگونه محزون از انحرافات و شبهاتى ست كه در اثر طولانى شدن غيبت امام عصر ـ ارواحنا
فداه ـ حاصل مى شود(42).
عبادت به نيابت
از قديم الايام بين شيعه مرسوم بوده كه براى تقرّب بسوى خدا، از جانب
امامان خود حجّ بجا مى آورند و دليل بر رجحان و استحباب اين عمل، غير از اين كه اين
كار خود نيكى و اظهار محبّت نسبت به امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ است و در روايات
بدان امر شده است; احاديثى نيز در اين باره آمده است:
عن ابن مسكان عن أبي عبداللّه ـ عليه السلام ـ قال: قلت له الرجل يحجّ
عن آخر، ما له من الأجر والثواب؟ قال ـ عليه السلام ـ : للّذي يحجّ عن رجل أجر
وثواب عشر حجج
ابن مسكان مى گويد: به امام صادق عرض كردم: شخصى از جانب ديگرى حجّ بجا مى آورد،
آيا براى او ثوابى هست؟ حضرت فرمودند: براى كسى كه از جانب برادر مؤمن خود حجّ بجا
بياورد ثواب 10 حج ديگر مى باشد. از اين نمونه روايات معلوم مى شود كه استحباب حجّ
از امام و پيشواى مؤمنان نه تنها فضيلت دارد كه حتماً بيش از يك مؤمنين ثواب خواهد
داشت.
و نيز مستحب است كه انسان نماز بخواند و ثواب آنرا هديه به يكى از
ائمه هدى ـ عليهم السلام ـ و ما در اينجا نماز هديه اى را ذكر مى كنيم; اميد است
مؤمنان با اهداى آن به حضرتش نزديكتر شده و زمينه ساز ظهور و فرج آنحضرت باشند.
في جمال الاسبوع: انّه يصلي العبد في يوم الجمعة ثماني ركعات، أربعاً
يهدى إلى رسول اللّهـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ وأربعاً إلى فاطمة ـ سلام اللّه
عليها ـ ويوم السبت أربع ركعات يهدى إلى أميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ ثمّ كذلك كل
يوم إلى واحد من الأئمّة ـ عليهم السلام ـ إلى يوم الخميس أربع ركعات يهدى إلى
جعفر بن محمّد الصادق ـ عليهما السلام ـ ثمّ الجمعة أيضاً ثماني ركعات أربعاً يهدى
إلى رسول اللّه ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ وأربع ركعات يهدى إلى فاطمة ـ عليها
السلام ـ ثمّ يوم السبت أربع ركعات يهدى إلى موسى بن جعفر ـ عليه السلام ـ كذلك إلى
يوم الخميس أربع ركعات يهدى إلى صاحب الزمان ـ عليه السلام ـ.
در كتاب جمال الاسبوع آمده است: نماز بخواند، و شروع كند از روز جمعه;
8 ركعت نماز بخواند، 4 ركعت هديه به رسول خدا ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ و
4 ركعت به حضرت زهرا ـ سلام اللّه عليها ـ هديه نمايد، روز شنبه نيز 4 ركعت هديه
كند به امير مؤمنان ـ عليه السلام ـ ، روز يكشنبه 4 ركعت امام حسن مجتبى ـ عليه
السلام ـ ، روز دوشنبه 4 ركعت هديه به امام حسين ـ عليه السلام ـ ، روز سه شنبه
4 ركعت امام سجاد ـ عليه السلام ـ روز چهارشنبه 4 ركعت هديه براى حضرت باقر ـ عليه
السلام ـ روز پنجشنبه 4 ركعت امام صادق ـ عليه السلام ـ و روز جمعه 8 ركعت، 4 ركعت
هديه به رسول خدا و 4 ركعت هديه به فاطمه ى زهراء ـ عليها السلام ـ و روز شنبه
4 ركعت هديه به موسى بن جعفر ـ عليه السلام ـ روز يكشنبه 4 ركعت هديه به حضرت
رضا ـ عليه السلام ـ روز دوشنبه 4 ركعت هديه به حضرت جواد ـ عليه السلام ـ روز
سه شنبه 4 ركعت حضرت هادى ـ عليه السلام ـ روز چهارشنبه 4 ركعت هديه به حضرت امام
حسن عسكرى ـ عليه السلام ـ و روز پنجشنبه 4 ركعت هديه به حضرت صاحب الزمان ـ عجّل
اللّه تعالى فرجه الشريف ـ و مابين هر دو ركعت نماز اين دعاء را بخواند.
اللّهمّ أنت السلام ومنك السلام وإليك يعود السلام، حيِّنا ربّنا منك
بالسلام اللّهمّ انّ هذه الركعات هديّة مني إلى فلان بن فلان (بجاى فلان بن فلان
نام امام يا پيغمبر يا فاطمه زهرا ـ سلام اللّه عليها ـ را ببرد مثلاً على بن
ابيطالب و يا حسن بن على) فصلِّ على محمّد وآل محمّد وبلّغه إيّاها، واعطني أفضل
أملي ورجائي فيك وفي رسولك صلواتك عليه وآله
و سپس هر دعايى خواستى به درگاه پروردگار عرضه دار.
استمداد و استغاثه
اين در نهاد بشرى است كه همواره در ناهنجارى ها و يا برخورد با دشمنان
به بزرگ خويش پناهنده شود. و از اين روست كه اهل ولا نيز هميشه و هر جا در امور
مهمّ خود استغاثه به ائمّه ى طاهرين ـ عليهم السلام ـ مى جويند; چرا كه آنان همواره
بجا آورنده ى خواسته ها و پناه دهنده ى بى پناهان بوده اند.
بنابر آنچه از روايات معلوم مى شود امام زمان ـ عليه السلام ـ پناه
بى پناهان است و فريادرس بيچارگان. آرى; هرگز كسى نبوده كه بر دامن مهرش درآويخته و
ريسمان لطفش را دست يازيده و از امداد و احسان بى پايانش بهره ها نبرده است. پس
دورى از چنين ساحلى و روى تافتن از اين باغستان حسرتى كه بى اندازه و افسوسى بس
دراز در پى خواهد داشت.
قال الراوى كتبت إلى أبي الحسن ـ عليه السلام ـ انّ الرجل يحبّ أن
يفضى إلى امامه ما يحبّ أن يفضى إلى ربّه قال فكتب ـ عليه السلام ـ : إن كانت لك
حاجة فحرّك شفتيك فانّ الجواب يأتيك.
راوى مى گويد: به امام هادى ـ عليه السلام ـ نوشتم: كسى مى خواهد
حاجتهاى خود را به امامش برساند، همانطور كه دوست دارد حاجتهاى خود را به پروردگارش
باز گويد. امام ـ عليه السلام ـ در جواب مرقوم فرمودند: اگر براى تو حاجتى است پس
كافيست دو لب خود را حركت دهى ـو ما را صدا بزنى و حاجتت را از ما بخواهى ـ پس
همانا جوابت داده خواهد شد.
آب در كوزه و ما تشنه لبان مى گرديم
يار در خانه و ما گرد جهان مى گرديم
و لذا فرموده اند: نعيم در آيه ى شريفه ى:
(ولتسئلنّ يومئذ عن النعيم) ولايت امير مؤمنان و
اولاد معصوم اوست كه از آن سؤال خواهد شد.
قيام به هنگام شنيدن اسم مبارك
ديگر از امورى كه نه تنها وظيفه بلكه مقتضاى ادب و احترام نسبت به
ساحت قدس ولى الله الاعظم امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ است، آنكه هنگام ياد نام مقدس
« قائم » از جاى برخاسته و دست بر سر نهاده و تواضع و احترام به جاى آورده شود و اين
چيزى ست كه در احاديث نيز بدان سفارش شده است، بنگريد:
سئل الصادق ـ عليه السلام ـ عن سبب القيام عند ذكر لفظ القائم من
ألقاب الحجّة. قال: لأنّ له غيبة طولانية ومن شدة الرأفة إلى أحبته، ينظر إلى كل من
يذكره بهذا اللقب المشعر بدولته والحسرة بغربته ومن تعظيمه أن يقوم العبد الخاضع
لصاحبه عند نظر المولى الجليل إليه بعينه الشريفة، فليقم وليطلب من اللّه جلّ ذكره
تعجيل فرجه.
از حضرت صادق ـ عليه السلام ـ درباره ى علت ايستادن هنگام ياد شدن نام
« قائم » كه از القاب حجت ـ ارواحنا فداه ـ است سؤال شد؟ امام ـ عليه السلام ـ فرمود:
همانا او ـ امام زمان ارواحنا فداه ـ را غيبتى طولانى است و از بسيارى محبت و رأفت
نسبت به دوستان خود، نظر مى كند بر هر يك از آنان كه او را با اين نام بخواند، چرا
كه اين نام يادآور شكوه دولت او و افسوسى بر غربت اش خواهد بود. و از رسوم ادب
اينكه غلام هنگام نظر انداختن مولاى بزرگوار خود، بايستد و خضوع كند و از خداوند
فرج و ظهور او را تمنا دارد. اين زيبا حديث كه از امام صادقان روايت شد خود حكايت از نكته اى بس
ژرف و سترگ دارد و آن اين كه چون قائم آل محمد ـ عليهم السلام ـ شخصيتى فرا زمانى
دارد و مخصوص دوران پس از تولد خويش نيست و در زمان ديگر امامان و بلكه پيامبران
گذشته و حتى ما قبل از خلقت عالم حضورى آگاه داشته است; اين سنت و شيوه ى دوستان
اهل بيت ـ عليهم السلام ـ حتى در زمان امام صادق ـ عليه السلام ـ بوده است; كه راوى
از علت اين رسم و ادب جويا مى شود.
وروي عن الرضا ـ عليه السلام ـ في مجلسه بخراسان انه قام عند ذكر لفظة
القائم ووضع يديه على رأسه الشريف وقال اللّهمّ عجّل فرجه وسهل مخرجه ـ وذكر من
خصائص دولته ـ
و نيز از حضرت رضا ـ عليه السلام ـ نقل شده است كه در مجلس خود در
خراسان هنگامى كه از قائم ياد نمود، ايستاد و دستها را بر سر نهاد و فرمود:
پروردگارا فرجش را باز رسان و ظهورش را آسان گردان ـ و سپس به برخى ويژگى هاى حكومت
او پرداخت ـ. مى بينيد كه حجت خدا كه خود پدر بزرگوار قائم ـ عليه السلام ـ است اين
چنين رسم ادب بجاى مى آورد و او كسى است كه هرگز كارى را به گزاف نكرده است.
حفظ ايمان
يكى از وظايفى كه متوجه هر فرد مسلمان در دوران غيبت است، دعا براى
حفظ ايمان و ثبات قدم و راست قامتى در دين و ولايت ائمه هدى ـ عليهم السلام ـ
مى باشد. چرا كه احاديث بسيارى خبر از طوفان هاى ويرانگرى در اين دوران مى دهد كه
پيل مردان را از جاى كنده و كهن دژها را در هم مى كوبد و نيز تأكيد بسيار
فرموده اند كه در اين روزگار پيوسته التجاء و التماس به ساحت قدس الاهى داشته تا در
اين گرداب ها هلاك نشده و سلامت بگذرد. و آنچه ما همينك شاهد آنيم همان تندرهاى
غرانى ست كه فريادشان گروهى را بر زمين ريخته و تاب برخاستن از ايشان زدوده است. و
ديگر با ديدن، دليل لازم نيست ليكن به منظور اهميت سخن به فرازهايى از سخنان وحى
سيرتان اشاره مى كنيم:
قال الامام الصادق ـ عليه السلام ـ: ان لصاحب هذا الامر غيبة المتمسك
فيها بدينه كالخارط شوك القتاد بيده ـ ثم اطرق مليّاً ـ ثم قال: ان لصاحب هذا الامر
غيبة فليتق اللّه عبد و ليتمسك بدينه.
همانا صاحب اين امر را غيبتى در پيش است كه دين دارى چون دست كشيدن بر
شاخه خار است ـپس قدرى سر بزير افكند و سپس فرمود: همانا صاحب اين امر را غيبتى
است كه بنده ى خدا در آن هنگام تقواى الاهى پيشه سازد و به دين خود در آويزد.
البته اين تمسك جستن به دين كارى بس دشوار و بويژه در اين زمان است كه
مى بايست آنگونه كه خود فرموده اند در سايه التماس و التجاء به درگاه حق آن را تحقق
بخشيد. يكى از مهمترين ادعيه اين باب كه بدان سفارش بسيار شد اين دعاست: اللهم
عرفنى نفسك . ..
خويشتندارى
يكى از واژه هايى كه در لابلاى گفتار منيران وحى ـ عليهم السلام ـ
بدان اشاره بسيار و تأكيد فراوان شده است، تقيه يا خويشتن دارى است. اين واژه در
مكتب اهل بيت ـ عليهم السلام ـ بمعناى پرهيز از هر گفتار و يا رفتارى است كه موجب
به خطر افتادن دين و باورهاى اصيل اسلامى از سوى اجتماع مى شود. چرا كه جامعه ى
فاسد آخر زمانى هر گونه سخن و يا عملكردى را كه بر خلاف خواهشهاى كريه و ضد بشرى
اوست، نمى پذيرد; در نتيجه آن حركت را در هم كوبيده و بنيان دينى و اجتماعى وى را
نابود مى سازد. از اين رو در احاديث بسيارى تأكيد به رعايت تقيه و خويشتن دارى از
ابراز حق در اين گونه موارد شده است در اين باره مى بينيم:
قال ابى عبد اللّه ـ عليه السلام ـ انّ تسعة أعشار الدين في التقيّة
ولا دين لمن لا تقيّة له
امام صادق ـ عليه السلام ـ فرمود: همانا نُه دهم از دين، تقيّه است و كسى كه تقيّه
نداشته باشد دين ندارد. آنچه كه مهمّ است بيان اجمالى موارد تقيّه است كه بدان
اشاره مى شود.
مردم بر دو گونه اند يا عالم و آشناى با حق و يا آنكه ناآگاهند; كه
البته تكليف عالمان روشن است. و امّا آنهايى كه عالم نيستند نيز خود بر هشت نوعند
كه وظيفه ى عالم ـ با توجه به رعايت تقيه ـ نسبت به آنها متفاوت است.
اوّل: عوامى كه جاهلند و از پذيرش حق اباء ندارند اگر حقّ را بشناسند،
قبول مى كنند.
دوم: اهل شبهه و حيرت، كسانى كه در صدد شناخت حقّ هستند وليكن به
دلائلى گرفتار شك و شبهه شده اند.
سوم: گمراهانى كه در راه شناخت حق قدمى گذاشته اند امّا در اثر مجالست
با اهل گمراهى و يا خطا كردن در طريق تحصيل علم و معرفت، گمراه شده اند.
وظيفه ى عالم نسبت به اين سه قسم ارشاد و هدايت است و بايد آنها را
بسوى علم و معرفت كشاند و تقيّه كردن در اين سه مورد نيست. كه دليل عقل و احاديث
اهل بيت ـ عليهم السلام ـ اين ارشاد را لزومى مى دانند.
چهارم: منكرين حقّ، كسانى كه وقتى حق نزد آنها ذكر مى شود، مسخره
مى كنند و استهزاء نسبت به امام معصوم ـ عليهم السلام ـ دارند.
پنجم: منكرين و دشمنان حق، آنها كه اگر حقّ نزد آنها اظهار شود، موجب
ضرر مالى يا عرضى يا جانبى مى شوند: تقيه نسبت به اين دو قسم واجب است و بايد انسان
زبان خود را در نزد ايشان نگه دارد و در عمل نيز كارى انجام ندهد كه اسباب تباهى او
را فراهم آورند.
ششم: مردم مؤمنى كه از نظر عقلى و معرفتى ضعيف بوده و تحمّل قبول و
حفظ و پوشاندن اسرار اهل بيت ـ عليهم السلام ـ را ندارند; از اين گروه نيز بايد
اسرار اهل بيت ـ عليه السلام ـ مخفى گردد و معارفى كه توان قبول آنها را ندارند را
كتمان نمود.
هفتم: كسانى كه خداوند بر دلها و گوشهاى آنها بسبب روى تافتن از حقّ
مهر زده است; بگونه اى كه دعوت به حق در آنها هيچگونه تأثيرى ندارد و موعظه در آنها
راه نمى يابد، در اين صورت اگر چه ضررى از جانب ايشان متوجه نخواهد شد ليكن اظهار
حق نزد آنها رجحانى نداشته بلكه ترك دعوت آنها رجحان دارد. زيرا هيچ فائده اى
بحالشان ندارد (وسواء عليهم ءأنذرتهم أم لم تنذرهم لا يؤمنون)(52) در كتاب كافي از
فضيل روايتى نقل شده است
قلت لأبي عبداللّه ـ عليه السلام ـ : ندعوا الناس إلى هذا الأمر؟
فقال: يا فضيل انّ اللّه إذا أراد بعيد خيراً أمر ملكا فأخذ بعنقه حتّى ادخله في
هذا الأمر طائعاً أو كارهاً.
به امام صادق عرض كردم: آيا مردم را بسوى اين امر (امر امامت شما)
دعوت كنيم. حضرت فرمودند: اى فضيل هنا خداوند هنگامى كه براى بنده اى از بندگانش
اراده ى خير كند به فرشته اى امر مى كند تا گردن او را بگيرد تا اينكه او را داخل
در اين امر نمايد چه بخواهد چه نخواهد.
هشتم: كسى كه حالش معلوم نيست; يعنى انسان نمى داند كه اهل قبول حق
هست يا خير. وظيفه نسبت به اين شخص آن است كه چيزى از معارف را بر او عرضه بدارد،
اگر پذيرفت، پس بر او زياد كند و اگر قبول نكرد و روح انكار در او ديد ديگر سكوت
كند و تقيّه پيشه سازد.
در كتاب بصائر الدرجات حديثى بس زيبا در اين باره نقل شده كه بدان
اشاره مى كنيم:
عن الاصبغ بن نباته عن اميرالمؤمنين ـ عليه السلام ـ قال: سمعته يقول:
انّ حديثنا صعب مستصعب خشن مخشوش، فانبذوا إلى الناس نبذاً فمن عرف فزيدوه ومن أنكر
فامسكوا لا يحتمله إلاّ ثلث، ملك مقرب أو نبي مرسل أو عبد مؤمن امتحن اللّه قلبه
للايمان.
اصبغ بن نباته مى گويد: شنيدم حضرت على ـ عليه السلام ـ مى فرمود: همانا احاديث ما
بسيار دشوار است از آنها مقدارى به مردم عرضه كنيد اگر شناختند و قبول كردند پس بر
آنها زياد كنيد و هر كس انكار كرد پس دست نگه داريد (و چيزى نگوئيد) هيچ كس تحمل
احاديث ما را ندارد مگر سه طائفه يا فرشته ى مقرّب يا پيغمبر فرستاده شده و يا
بنده ى مؤمنى كه خداوند قلب او را به ايمان امتحان كرده باشد.
ترك تسميّه نام اصلى آن حضرت
يكى از وظائف شيعيان در زمان غيبت آن حضرت ترك نام بردن آن حضرت با
نام اصلى آن بزرگوار كه هم نام رسول خداست، مى باشد و ما در اين باره به چند روايت
اكتفا مى كنيم.
عن أبي الحسن العسكري ـ عليه السلام ـ يقول الخلف من بعدي الحسن فكيف
لكم بالخلف من بعد الخلف فقلت ولم جعلني اللّه فداك قال ـ عليه السلام ـ انّكم
لا ترون شخصه ولا يحل لكم ذكره باسمه فقلت وكيف نذكره فقال قولوا الحجة من
آل محمّد ـ صلّى اللّه عليه وآله وسلّم ـ(55).
راوى مى گويد امام هادى ـ عليه السلام ـ مى فرمودند: جانشين بعد از من
(امام) حسن (عسكرى) مى باشد پس چگونه ايد شما با جانشين بعد از او پس عرض كردم چطور
خدا مرا فداى شما كند فرمودند: شما شخص او را نمى بينيد و حلال نيست بر شما كه او
را به اسمش ياد كنيد گفتم پس چگونه او را ياد كنيم فرمودند بگوئيد حجّت از
آل محمّد ـ عليهم السلام ـ.
عن محمّد بن عثمان العمرى قدس روحه خرج توقيع بخط أعرفه
« من سماني في
مجمع من الناس باسمي فعليه لعنة اللّه ».
از محمّد بن عثمان عمرى (يكى از نواب خاص آنحضرت) روايت شده كه توقيعى به خط آن
حضرت خارج شد كه من آن را شناختم حضرت مرقوم فرموده بودند: هر كس مرا در جمع مردم
به اسم، نام ببرد، لعنت خدا بر او باد.
البته از اين توقيع و روايات ديگر استفاده مى شود كه در جمع مردم نام
بردن آن حضرت اشكال دارد و اين منافات ندارد با اينكه در زيارت آل يس بخوانيم
اللّهمّ صلّ على م ح م د حجّتك في أرضك وخليفتك في بلادك
البته در صورتى كه منفرداً
در حال خواندن زيارت و دعاى بعد از زيارت باشيم.
خرج في توقيعات صاحب الزمان: ملعون ملعون من سمّاني في محفل من الناس.
ملعون است ملعون است، كسى كه در محفل مردم مرا به اسم نام ببرد.
توبه كردن
يكى از وظائف منتظران توبه حقيقى از گناهان است; اگر چه توبه در هر
زمان بر گناه كاران واجب است; ولكن اهتمام به آن در اين زمان از اين جهت است كه يكى
از اسباب غائب بودن حضرت صاحب الامر ـ ارواحنا فداه ـ و طول غيبت آنجناب گناهان
بزرگ و بسيار دوستان آن حضرت است كه موجب مستور ماندن ولى بر ما و محبوس بودن ما از
آن عزيز است.
از امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ در ضمن نامه اى چنين رسيده است: حبس
نمى كند ما را از شيعيان مگر آنچه به ما مى رسد از اعمال زشت و ناپسند آنها.
و توبه به معناى پشيمان شدن از گناهان گذشته و تصميم بر ترك آن است در
آينده است; و نشانه آن جبران هر آنچه از دست رفته مانند قضاى واجبات و اداى حقوق
مردم و تحصيل رضايت آنان و نيز گوشتى را كه از مال حرام پديد آمده آب كنى و سختى
عبادت را به اندازه اى كه لذّت معصيّت چشيده اى بر خود هموار سازى.
هرگز مگو كه توبه نتيجه اى نخواهد داشت چرا كه ساير مردم كه توبه
نمى كنند، باز امام غائب است. متوجه خويشتن باش. اگر همه خلق سبب تأخير ظهور حضرت
شده اند ليك تو شريك آنان نيستى، و نيز اگر چه او در جهان ظهور نكند ليك در جان تو
رخ از نقاب خواهد گرفت و شاهد ظهور شخصى براى خويشتن خواهى بود.
امكان ملاقات با امام زمان ارواحنا فداه
يعنى بالاترين دليل بر امكان يك چيزى اين است كه آن اتفاق افتاده
باشد. شكّى نيست كه مسأله ى ملاقات با امام زمان ـ ارواحنا فداه ـ مسأله اى واضح و
روشن است; و آن حضرت در مواقعى كه اراده فرموده اند ـ كه اراده آن جناب طبق روايات
شيعه اراده ى خدا بوده و قلب آن بزرگوار ظرف مشيّت خداست ـ ديدگان برخى از انسانها
را به نور جمال خود منوّر فرموده اند. آنچنانكه مرحوم مجلسى در بحارالانوار و مرحوم
طبرسى در نجم الثاقب و شيخ عراقى در كتاب دار السلام و همچنين بزرگان ديگر در
كتابهاى خود، تشرّفات افراد بسيارى را كه در پاكى و صداقت آنها هيچ شكّى نيست را
ذكر كرده اند.
اما اينكه در توقيع مبارك حضرت آمده است كه هر كس ادّعاى مشاهده كند
او را تكذيب كنيد; جوابهايى علاّمه ى مجلسى از اين اشكال داده اند كه بدان اشاره
مى كنيم:
نخست اين كه در زمان غيبت كسى ادعاى مشاهده اى كه همراه با نيابت
باشد، نمى تواند بكند; به اين معنى كه بگويد من هر موقع بخواهم خدمت آنحضرت رسيده و
مى توانم او را مشاهده كنم و مشكلات خود و مردم را حل نمايم و واسطه ى بين امام
زمان و مردم هستم. چنين شخصى كذّاب است و در زمان غيبت كبرا چنين شخصيتى در جامعه
مسلمانان از جانب اهل بيت ـ عليهم السلام ـ نصب نشده است. و با تأمّل و دقت در تمام
توقيع مبارك حضرت كه قسمتى از آنرا عرض كرديم، اين نكته فهميده مى شود چرا كه در
ذيل آن به آخرين نائب خاص خود مى فرمايد: ديگر به كسى وصيّت نكن كه زمان غيبت كبرا
رسيده است. و نيز در همان فرازى كه روايت گرديد: من ادعى المشاهده فهو كذاب مفتر.
هر كس ادعاى مشاهده ما را پس از اين نمايد او دروغ گو و افتراء زننده
است. نسبت دروغ به شخصى كه امام ـ عليه السلام ـ را نديده است، صحيح است; ليكن
چگونه مى توان گفت او به امام افتراء و بهتان زده است; از اين فراز معلوم مى شود
كه منظور مشاهده مخصوص همراه با ادعاى نيابت منظور امام ـ عليه السلام ـ است.
و ما در اين مقام اكتفا مى كنيم به چند تشرّف، و اميدواريم با بيان
اين تشرفات دلهاى مؤمنان هر چه بيشتر ميل به ديدار آن حضرت پيدا كرده و از خداوند
فرج آن حضرت را درخواست بنمايند.
علامه بحر العلوم
مولى محمّد سلماسى ـ شاگرد بزرگمرد نامدار شيعه علامه سيد مهدى
بحرالعلوم كه از شاگردان مخصوص و صاحب اسرار علامه بوده است ـ مى گويد: من در مجلس
علامه بحرالعلوم حضور داشتم كه محقق قمى صاحب قوانين براى ديدن ايشان آمد و اين
ديدار در همان سالى بود كه وى از ايران براى زيارت ائمه هدى ـ عليهم السلام ـ و
تشرف به مكه به عراق سفر كرده بود.
حاضرين مجلس كه بيش از صد نفر بودند متفرق شدند و فقط سه نفر از كسانى
كه به مرتبه اجتهاد رسيده بودند، ماندند. محقق به علامه گفت: شما كه بافتخار
خويشاوندى روحى و جسمى و نيز قرب ظاهرى و باطنى را نائل آمده ايد، تقاضا دارم از
ميوه ها و غذاهاى لذت بخش كه از اين بستان و سفره گسترده استفاده نموديد ما را نيز
بهره مند كنيد تا باعث روشنى دل و اطمينان خاطر ما گردد.
سيد بحر العلوم بدون تأمل گفت: شب گذشته يا دو شب پيشتر ـ ترديد از
راوى است ـ براى نافله شب در مسجد اعظم كوفه بودم، تصميم ببازگشت گرفتم تا مبادا
درس تعطيل شود ـ عادت علامه چندين سال همين بود ـ از مسجد كه خارج شدم در دل خود
ميل برفتن مسجد سهله يافتم ليك از ترس اينكه صبح بشهر نرسم و درس تعطيل شود، منصرف
شدم; ولى پيوسته علاقه شديدتر مى شد يك پا بر مى داشتم و پاى ديگر را عقب
مى گذاشتم. ناگاه باد شديدى وزيد با گرد و غبار زياد مرا از راه منحرف نمود گويا
اين توفيقى بود كه مرا بدرب مسجد برساند.
داخل مسجد شدم هيچ كس را در آنجا نديدم فقط شخص بزرگوارى را مشاهده
كردم كه با جملاتى كه دل سنگ را آب و چشم هاى خشك را پر اشك ساخت، مشغول مناجات
بود. حالم تغيير كرد و زانوانم سست گرديد، اشك از چشمم جارى شد و از شنيدن اين
جملات كه نشنيده و در آثارى كه از ائمه ـ عليهم السلام ـ روايت شده بود نديده بودم;
فهميدم او اين كلمات را از خود مى گويد نه اينكه حفظ كرده باشد. همانجا ايستاده و
از شنيدن اين جملات لذت مى بردم تا مناجاتش تمام شد.
در اين هنگام بمن توجه نموده و با زبان فارسى فرمود: مهدى بيا. چند
قدم جلو رفتم. باز فرمود: جلوتر بيا. مختصرى پيش رفتم. باز امر كرد: جلو بيا.
فرمود: ادب در اطاعت است. به اندازه اى نزديك شدم كه دست من به آن جناب و دست ايشان
بمن مى رسيد; سخنى به من فرمود.
سلماسى گفت: در اين موقع علامه صحبت خود را تغيير داد و جواب سؤال
محقق قمى كه قبلاً طرح كرده بود، كه چرا كتاب كمتر نوشته ايد با اين قدرت علمى كه
داريد و از اين سؤال چند جواب داد ولى محقق در آخر پرسيد: چه سخنى مولى بشما فرمود:
با دست اشاره اى كرد كه حاكى از امتناع بود و فرمود اين سرى است كه گفته نمى شود.
مولى محمّد سلماسى (رحمه الله) گفت در مجلس درس علامه حضور داشتم مردى
از ايشان سؤال كرد آيا در غيبت كبرا مى توان ولى عصر را ديد؟ در آن موقع در دست سيد
غليان بود; جواب او را نداد و سرى تكان داد و زير لب اين سخن را آرام گفت: « چه
بگويم در جواب اين شخص با اينكه مرا در آغوش گرفته است; اما در خبر نيز رسيده كسى
را كه ادعاى رؤيت مى نمايد تكذيب كنيد. » چند مرتبه اين سخن را تكرار نمود و آنگاه
در جواب گفت: در اخبار معصومين ـ عليهم السلام ـ رسيده است: تكذيب كنيد هر كه را
ادعاى رؤيت حجّت ـ ارواحنا فداه ـ را مى نمايد. و ديگر جوابى باو نداد(61).
از علامه بحر العلوم
شيخ محمّد سلماسى از خادم علامه بحر العلوم نقل كرده است كه در ايام
مجاورت علامه در مكه با اينكه در ولايت غربت دور از خانواده و بستگان بود، در بذل و
بخشش دست گشاده اى داشت; اتفاقاً روزى رسيد كه يك درهم نيز باقى نماند و من جريان
را بعرض ايشان رساندم كه با خرج زياد هيچ نداريم. ولى در جواب من چيزى نفرمود.
عادت علامه اين بود كه صبحگاه به خانه خدا مشرف شد و طواف مى نمود و
سپس بخانه بازمى آمد و در غرفه مخصوص خود مى نشست و برايش غليان مى آورديم; پس از
كشيدن غليان مى رفت و در ايوانى كه شاگردانش از همه مذاهب جمع مى شدند، مشغول درس
مى شد و براى هر كدام از آنها مطابق مذهب خويش درس مى داد.
فرداى آن روز كه شكايت از نداشتن درهم و دينار نمودم; پس از بازگشتن
از طواف طبق معمول براى ايشان غليان آوردم. ناگاه صداى درب بلند شد; سيد بحر العلوم
با اضطراب و وحشت زيادى بمن گفت: غليان را بردار و از اينجا ببر. و خود با سرعت از
جاى حركت نمود و بر خلاف آن وقار و سنگينى كه داشت با عجله درب را باز نمود; شخص
بزرگوارى بصورت يكى از اعراب داخل شد و در همان غرفه نشست. سيد كنار درب غرفه در
نهايت تواضع و فروتنى نشست و بمن اشاره نمود، مبادا غليان را برايش ببرم.
ساعتى با يكديگر بصحبت مشغول شدند و سپس تازهوارد از جاى برخاست و سيد
نيز حركت نمود و در را باز كرد و دست او را بوسيد و او را سوار بر شترش كه كنار درب
خوابيده بود، نمود، آن شخص رفت و سيد در حالى كه رنگش پريده بود، بازگشت. براتى بمن
داد و گفت: اين حواله ايست براى صرافى كه در كوه صفا است، برو مبلغ اين حواله را
بگير. حواله را گرفته پيش صراف رفتم، همينكه چشمش بحواله افتاد بوسيد و گفت:
چند حمّال بياور! من چهار نفر حمال آوردم; درهم هائى كه بآنها ريال فرانسه مى گفتند
و هر كدام بيش از پنج ريال ايرانى بود باين چهار نفر داد آنان بزحمت بر روى
شانه هاى خود گرفته و بخانه آوردند.
يك روز رفتم پيش صراف تا از او حالى بپرسم و سؤال كنم اين حواله از چه
شخصى بود نه آنجا صرافى را ديدم و نه دكانى. از شخصى كه در آنجا بود راجع بصراف
سؤال كردم، گفت: ما هرگز در اينجا صرافى نديده ام، در اين مكان فلانى مى نشيند.
فهميدم اين جريان از اسرار و الطاف خداوند بوده است.
تشرّف حاج على بغدادى
مرحوم نورى در نجم الثاقب قضيّه ى تشرّف حاج على بغدادى را مستنداً
نقل مى كند كه ما در اينجا كلام خود حاج على بغدادى را بگونه اى كه در آن كتاب نقل
كرده مى آوريم و البته مرحوم شيخ عباس قمى اين قضيّه را در كتاب مفاتيح الجنان كه
معروف نزد شيعه است آورده است حاجى مذكور ـ ايّده اللّه ـ نقل كرد كه: « در ذمّه ى
من هشتاد تومان مال امام ـ عليه السلام ـ (خمس) جمع شد. رفتم به نجف اشرف، بيست
تومان از آن را دادم به جناب شيخ مرتضى انصارى ـ اعلى اللّه مقامه ـ و بيست تومان
به جناب شيخ محمّد حسين مجتهد كاظمينى و بيست تومان به جناب شيخ محمّد حسن شروقى و
باقى ماند در ذمّه ى من بيست تومان كه قصد داشتم در مراجعت بدهم به جناب شيخ
محمّد حسن كاظمينى آل يس ـ ايّده اللّه ـ .
پس چون به بغداد بازگشتم، خوش داشتم كه دين خود را زودتر بپردازم. پس
در روز پنجشنبه بود كه مشرّف شدم به زيارت كاظمين ـ عليهما السلام ـ و پس از آن
رفتم خدمت جناب شيخ ـ سلمه اللّه ـ و قدرى از آن بيست تومان را دادم و باقى را وعده
كردم كه بعد از فروش بعضى از اجناس ب