عريضه نويسي
( اثر: سيد صادق سيد نژاد )
از جمله امورى كه همواره دست آوردهاى فكرى و اعتقادى وحتى تاريخى و ادبى ملل را تهديد مىنمايد مسأله رسوخ تدريجى خرافات و پيرايههاى موهوم و پندارهاى غلطى است كه دانسته يا ندانسته توسط دوستان ناآگاه و يا دشمنان آگاه در طول زمان به اين حقايق افزوده مىشود، و در نتيجه به تدريج ماهيّت اصلى اين امور در زير غبار خرافات و پندارهاى باطل نهان، و يا به تعبير صحيحتر گُم مىشود، و به موازات مشكل شدن امكان دستيابى به آن حقايق، نه تنها افراد جامعه از نتايج سازنده آنها محروم مىگردند بلكه اغلب مردم بواسطه عدم برخوردارى از توان تشخيص حقّ از باطل و سِره از ناسره در دام اوهام و پندارهاى نادرست گرفتار شده و هر روز بيش از پيش از مسير صحيح رشد و تكامل مادى و معنوى فاصله مىگيرند.
اگر چه همه نوع خرافات و پيرايههاى زائد، ضررهايى در پى دارند، و جلو هر گونه پيشرفت و بويژه رشد انديشه را مىگيرند ولى هيچيك از آنها به اندازه خرافات و تحريفاتى كه در احكام دينى و اصول اعتقادى رخ مىدهند، خطرناكتر نيستند؛ چرا كه اين بخش از خرافات، در راه رسيدن به سعادت واقعى و كمال حقيقى انسان -كه هدف اصلى بعثت انبياء و رسالت نهايى اديان الهى است- ايجاد مانع مىنمايند.
از بررسى و مطالعه روند تاريخ اديان، اين نكته به خوبى روشن مىگردد كه در آغاز، تعاليم اصلى اديان الهى -بواسطه عصمتى كه همه پيامبران از آن برخوردار بودهاند- از هرگونه پندارهاى موهوم وعقايد خرافى مصون و بركنار بوده است. به علاوه حتى بيشترين وقت و سرمايه و امكانات انبياءِ الهى صرف مبارزه با انديشههاى خرافى واوهام غلطى شده است كه در طول تاريخ در ميان مردم جوامع مختلف، رواج داشته است و دست و پاى فهم و انديشه آنها را بسته، و امكان هرگونه پيشرفت و ترقّى را از آنان سلب كرده بود. به عنوان مثال اگر سرگذشت حضرت ابراهيمعليه السلام را از اين جهت مورد مطالعه قرار دهيم، روشن خواهد شد كه آن حضرت با تحمّل چه زحمات و محروميتهاى سختى توانست مردم را از اسارتِ پرستش چوب و سنگ و ستاره و ماه و خورشيد و... نجات داده و راه درست انديشيدن و نيل به حقايق برين را به آنها نشان دهد.
با توجّه به چنان خود گذشتگىها و تحمّل مشقّات پيامبران است كه دانشمندان منصفى نظير «پاسكال» در تبيين علل رشد علوم و صنايع، به حق عامل اصلى اين پيشرفتها را تعاليم انبياء الهى معرّفى مىنمايند؛ چرا كه آنها از طريق باز كردن غل و زنجيرهاى جهل و نادانى از دست و پاى بشر و نشان دادن راه درست انديشى زمينه رإ براى تكامل حتى علوم تجربى هموار ساختند. وى در اين باره مىگويد:
اگر انبياء نبودند نه دل كوهى شكافته شده و نه تونلى براى حركت قطارى ساخته مىشد، زيرا در نتيجه كوشش و مجاهدت پيامبرانعليهم السّلام بود كه مغزهاى مرده بتپرستان حيات دوباره پيدا كردند و به جاى كُرنش در مقابل كوه وماه و خورشيد، به تأمّل و تفكّر در اسرار وجودى آنها پرداختند، و پس از كشف منافع بى شمار اين پديدههاى ارزشمند طبيعت، از آنها در راستاى اصلاح وضع زندگى خود بهرهمند شدند، همواره سخن انبياء اين بود كه: اى مردم! برويد تمام دنيا را سِيْر كنيد و در اسرار آن بينديشيد، تا از آنها آگاه شويد و از منافع و آثارشان بهرهمند گرديد.
به دنبال چنين رهنمودهايى بود كه در عرصه علوم و صنايع، تحوّلات بسيار بزرگى كه امروزه شاهد آن هستيم پديد آمد. با اين همه پس از دوران حيات پيامبرانعليهم السّلام و جانشينانشان كمكم در بخشهايى از تعاليم آنها با اينكه اساس تعليماتشان ماهيّت ضد خرافى داشت، در نيتجه عملكردهاى غلط عدهاى افراد ساده لوح و ناآگاه و يا مغرض و زيرك، تحريف و التقاط واقع شده و امور خرافى و پيرايههاى ناشايست زيادى در آنها راه پيدا كرد. بديهى است وقتى كه در اصول وفروع و يا حتى در جزئىترين احكام فرعى يك دين، مطالب موهوم وخالى از حقيقت راه يافت، به تدريج اين امور رنگ مذهبى به خود گرفته و در نهايت قيافه واقعى دين را تغيير مىدهد و از اين رهگذر حداقل سه نوع ضرر اساسى به بنيان و ريشه دين متوجه مىگردد:
الف: پيروان آن دين به گمان تبعيّت از قوانين و مقررات مذهبى، پاىبند يك سلسله اوهام و پندارهاى باطلى مىشوند كه نه تنها آنان را از رسيدن به سعادت واقعى باز مىدارد، بلكه به مرور زمان وقتى ماهيت خرافى اين گونه از پندارها آشكار شد افراد ناآگاه كه قوه تميز حقّ و باطل را ندارند به غلط دچار اين پندار مىشوند كه ساير احكام و مقررات اعتقادى نيز همانند اين امور التقاطى عارى از حقيقتاند به اين ترتيب رسوخ اين امور خرافى و بى اساس اعتقاد آنها را نسبت به حقّانيت اديان از بين مىبرد.
ب: چه بسيارند محققان و پژوهشگران آزاد انديشى كه تلاش مىنمايند كه كاملترين آئين الهى را بشناسند تا از طريق پيروى از رهنمودهاى آن به كمال واقعى انسانى دست يابند، امّا به خاطر آميخته شدن مجموعه احكام دينى با امور موهوم و افكار باطل، نمىتوانند به اصول و مبانى اصلى آن دين دسترسى پيدا كنند يعنى در همان گامهاى اوّل تحقيق به محض مواجه شدن با يك سلسله امور بى اساس خرافى ادامه كار را غير مفيد تشخيص مىدهند. و در نتيجه از نيل به سعادت واقعى محروم مىگردند.
ج: مخالفان و دشمنان اديان باشگردهاى خاص تبليغاتى كه دارند از طريق تمسّك به اينگونه رسوبات خرافى و پندارهاى بىاساس، اصل دين را منشأ و يا حتى مظهر اوهام و مطالب خرافى معرّفى مىكنند، تا از طريق سلب اعتماد عمومىنسبت به ارزشها واحكام دينى، زمينه رإ براى اجراى نقشههاى شوم استعمارى كه در نظر دارند فراهم سازند.
بر اين اساس ضرورت دارد كه همه مسلمانان به ويژه علماى اسلام -كه مرزبانان عقايد دينى در جوامع اسلامى محسوب مىشوند- هميشه با كمال هوشيارى، تمام جريانات فكرى وفرهنگى را زير نظر داشته باشند و از رسوخ افكار انحرافى وپيرايههاى غلط در اصول و فروع اسلامى جلوگيرى به عمل آورند. حقيقت آن است كه اين وظيفه خطير را علماى متعهد در طول تاريخ، با توجه به توان و قدرتى كه داشتهاند همواره به انجام رساندهاند، و در اين راه از هيچگونه فداكارى و از خودگذشتگى دريغ نورزيدهاند، و تا پاى جان به دفاع از ارزشهاى اسلامى پرداختهاند. امّا از آنجا كه در شرايط كنونى به واسطه تشكيل حكومت اسلامى در ايران، و به دنبال آن بيدارى ملل مستضعف جهان، بسيارى از منافع جهانخواران غارتگر به خطر افتاده است؛ سردمداران استكبار جهانى و مزدورانشان بيش از پيش از طريق بسيج تمام امكانات اقتصادى و سياسى و فرهنگى و... خود، برآن شدهاند تا با سرچشمه و منشأ اصلى اين حركتها كه همانا اصول و ارزشهاى اسلامى است باشدّت بيشتر برخورد نمايند واز هر راه ممكن، آن را به شكست بكشانند يا حداقل از روند رو به رشد آن جلوگيرى بعمل آورند.
لذا در چنين شرايطى ضرورت دارد كه اين بار همچون گذشته، سنگربانان اصول واحكام اعتقادى، باتوجّه به نوع عملكردهاى خصمانه دشمنان، از طريق بكارگيرى بهترين ابزارها و مناسبترين روشها به مقابله با دسيسههاى آنها قيام كنند و تمام نقشههاى آنان را نقش بر آب ساخته و زمينه را براى تشكيل حكومت جهانى منجى عالم بشريت هر چه بهتر و بيشتر آماده كنند.
البته توجه به اين نكته نيز ضرورى است كه نبايد مبارزه با دشمن بيگانه، سبب غفلت از عملكرد آن دسته از عوامل داخلى گردد كه دانسته يا ندانسته از روى جهل و يا غفلت موجب رشد افكار نادرست و پيدايش پيرايههاى غلط در احكام دينى و اصول اعتقادى مىشوند؛ چون همانگونه كه قبلا اشاره شد اغلب در ايجاد تحريف و پيدايش و گسترش افكار باطل و خرافى، بطور كلى دو دسته بيش از ديگران نقش اساسى دارند:
1- دشمنان آگاه
2- دوستان ناآگاه
گرچه كار هر دو دسته عليرغم تفاوتى كه در ظاهر با هم دارند نتيجه واحدى در پىدارد، يعنى مجموعه آن عملكردها موجب تغيير حقيقت دين و تبديل ماهيت سازنده و حياتبخش آن به يك امر تخديرى و ضد رشد مىشود؛ در عين حال نوع برخورد با هريك از اين دو دسته شيوه خاصّى را اقتضا مىنمايد. يعنى با همان روشى كه با دشمنان مغرض آگاه برخورد مىگردد، نبايد با دوستان ناآگاه و غافل برخورد شود؛ چون انگيزه و علّت عملكرد اين دو طايفه باهم بسيار متفاوت است بنابر اين ضرورت دارد كه در برخورد با دسته دوّم نخست بايد به گونهاى عمل شود كه زمينه رشد معلومات، تعميق اطلاعات عقيدتى، و ارتقاى سطح فكرى آنها فراهم گردد تا بينش و بصيرت آنها نسبت به احكام و ارزشهاى اسلامى بيشتر شود و در نتيجه خود قادر به تشخيص حقّ از باطل باشند.
سپس اگر دست از اعمال ناشايست و مضرّ به اصول و مبانى اعتقادى برنداشتند، آنگاه با در نظر داشتن تمام شرايط موعظه احسن و رعايت مراتب و مراحل مختلف اصل امر به معروف ونهى از منكر و رأفت اسلامى نسبت به بازدارى عملى آنها اقدام شود.
نويسنده بر اين اعتقاد است، كه اگر در زمينه رشدِ نيروى تفكّر وقدرت تحليل و ارتقاء سطح معرفت دينى عامّه مردم جامعه، برنامهريزى صحيحى به اجرا در آيد؛ نه تنها هيچ عقيده خرافى وانديشه باطلى امكان ظهور و رشد پيدا نمىكند، بلكه زمينه و بستر موفقيّت تمام توطئههاى دينستيزانه دشمنان هم از بين خواهد رفت.
باتوجه به چنين ضرورتى است كه در رساله حاضر تلاش شده است تا يكى از موضوعات مطرح در فرهنگ اسلامى كه با عنوان -عريضهنويسى- شناخته مىشود مورد بازبينى مجدد قرارگيرد و ابعاد مختلف آن روشن گردد، تا مشخص شود كه اصلا عريضه نويسى چيست؟ و آيا اين كار توجيه منطقى و معقول و قابل قبولى دارد يا نه؟ و در صورت مثبت بودن پاسخ، آيا دليل نقلى و روايى خاصّى هم آن را تأييد مىكند يا نه؟ و اصولا چه شيوهاى از عريضهنويسى با كدام انگيزه و چه شرايطى، مورد سفارش اولياء الهى است؟ و...
در پايان هم نمونههايى از عريضههاى مختلفى را، كه در طول تاريخ توسط افرادى از اقشار گوناگون جامعه خطاب به بعضى از ائمه اطهارعليهم السّلام به نگارش درآمده است و نتايجى نيز بر آنها مترتّب شده است ارائه مىگردد، تا علاقمندان با كمّ و كيف اين موضوع بهتر و بيشتر آشنا شوند.
عريضه نويسى چيست؟
اغلب لغت
شناسان عريضه را به عرض حال و درخواستنامه معنى مىكنند او براى
«عرض» معانى مختلفى بيان مىكنند كه يكى از آنها، بيان مطلبى از طرف فرد كوچكتر
به بزرگتر است؛ بر اين اساس معنى به عرض رساندن عبارت از گفتن و بيان كردنِ مطلبى
از طرف كوچكتر به بزرگتر است.
در اصطلاح، عريضه نويسى يكى از شيوههاى خاصّ توسل است كه در طول تاريخ، در
فرهنگ اسلامى همواره مورد توجه بوده است.
توضيح آنكه گاهى افراد جامعه با يك سلسله نياز و گرفتارىها مواجه مىشوند كه برحسب ظاهر امكان برطرف نمودن آنها از طريق اسباب عادى ميسّر نيست، يا حد اقل بسيار مشكل است؛ در چنين مواردى به جاى نا اميد شدن و زانوى غم در بغل گرفتن، از ناحيه پيامبر اكرم صلي الله عليه وآله و ائمه اطهارعليهم السّلام توصيه شده است كه از امورى نظير دعا و توسل كه در جاى خود اثبات شده است -كه هريك از آنها اگر مؤثّرتر از اسباب وعلل عادى نباشند كمتر از آنها نيستند- كمك گرفته شود. آنگاه براى خود توسّل، شيوههاى مختلفى بيان شده است كه از جمله آنها نوشتن عريضه است.
عريضه گاهى خطاب به خداوند تبارك و تعالى نوشته مىشود ودر آن فرد نيازمند ضمن اشاره به مشكل و حاجت مورد نظر خود به مقام و منزلت يكى از معصومينعليهم السّلام يا همه آنها در پيشگاه خداوند متوسل مىشود؛ و يا اينكه عريضه مستقيما به معصومعليه السلام نوشته مىشود تا او بواسطه قرب و ارج و منزلتى كه در نزد خداوند متعال از او برآورده شدن يا برطرف گشتن آن حاجت و مشكل را درخواست نمايد؛ و يا اينكه خود معصومعليه السّلام بواسطه ولايت و قدرتى كه از ناحيه پروردگار عالم به او اعطا شده است، به اذن خداوند مهربان اين نياز و گرفتارى را برطرف سازد.
بديهى است كه هيچيك از اين امور با قيودى كه به آنها ذكر شد به امورى نظير شرك و بتپرستى و... منتهى نمىشوند.
توجيه عقلى و ادله نقلى عريضه نويسى
از بررسى مجموعه آيات و رواياتى كه در صدد تبيين منزلت وكمالات وجودى اهلبيتعليهم السّلام هستند، چنين معلوم مىشود كه ائمه اطهارعليهم السّلام علاوه بر ولايت تشريعى يعنى حقّ تبيين وتشريح احكام وآيات الهى ورهبرى سياسى ودينى واجتماعى جامعه، كه اصطلاحا به آن امامت گفته مىشود؛ از منزلت والاى ولايت تكوينى نيز برخوردارند. اين بُعد از كمال كه گاهى از آن تعبير به «ولايت تصرّف» و «ولايت معنوى» مىشود، نوعى از اقتدار وتسلط فوقالعاده در امور نظام هستى است كه با توجه به دارا بودن مراتب بالاى كمالات معنوى و قرب به حضرت حقّ با عنايات مخصوص خداوند متعال معجزات وكرامات منقول از آن ذوات مقدسه، ناشى از اين بُعد ولايتى آنهاست.
توضيح آنكه برطبق جهان بينى اسلامى، انسان از چنان استعدادى برخوردار است كه از طريق انجام عبادات وترك گناهان مىتواند به مرتبهاى از كمال برسد كه تمام اعضاء وجوارح بدن او الهى بشود. يعنى به جايى مىرسد كه چشم او جز حقّ را نمىبيند و گوش او به غير از حقّ را نمىشناسد، وپاى او جز در راه حقّ قدم بر نمىدارد ودست او جز در مسير حقّ كارى انجام نمىدهد.
و در يك كلام در تمام رفتارها و عملكردها جز به كار حقّ خود را مشغول نمىسازد. يعنى به تمام معنى خليفةاللّه مىشود. تصوّرات وتصرّفاتش همه رحمانى مىگردد. از اين مرتبه از كمال در حديث قدسى مشهور كه امام صادقعليه السلام آن را از وجود مبارك پيامبر اكرمصلّى اللّه عليه و آله روايت مىكنند، با اين تعابير ياد شده است:
قال اللّه عزّوجلّ: ما تقرّب إليّ عبدٌ بشيءٍ أحبُ إليّ ممّا افترضتُ عليه وإنّه يتقرّب اليّ بالنافلة حتى احبّهُ فإذا أَحْبَبْتُهُ كنتُ سمعهُ الذي يسمع بهِ وبصرهُ الذي يبصر بهِ ولسانه الذي ينطق به ويدهُ الذى يبطش بها. إن دعاني أجبته، وإن سألني أعطيتهُ
خداوند عزّوجلّ مىفرمايند: هيچ بندهاى با هيچ وسيلهاى به من نزديك نشده است كه از فرائض نزد من محبوبتر باشد. همانا بنده به وسيله نوافل ومستحبّات -كه من آنها را واجب نكردهام ولى او تنها به خاطر محبوبيّت آنها در نزد من، به انجامشان مىپردازد- به من نزديك مىشود تا به جايى كه محبوب من مىگردد، همين كه محبوب من گشت، من گوش او مىشوم كه با آن مىشنود، وچشم او مىشوم كه با آن مىبيند، وزبان او مىشوم كه با آن سخن مىگويد، ودست او مىشوم كه با آن حمله مىكند. در اين حال اگر مرا بخواند دعايش را اجابت مىكنم، واگر از من چيزى درخواست كند آن را به او مىدهم».
وقتى كه انسانهاى معمولى از چنين قابليّتى برخوردارند، به طريق اولى ائمه اطهارعليهم السّلام به جهت كمالاتى كه دارند مىتوانند از منزلتى برخوردار شوند كه بتوانند در شئونات مختلف عالم تكوين تصرّفاتى داشته باشند.
در اشاره به برخوردارى اهلبيتعليهم السّلام به سطح بالايى از اين گونه ولايت است كه در زيارت جامعه وارد شده است:
«بكم فتح اللّه وبكم يختم وبكم يمسك السماء أن تقع على الأرض وبكم ينزّل الغيث»
«پروردگار عالم به بركت وجود شماست كه خلق را آغاز مىكند و آن را به پايان مىرساند، وآسمان را از فرو افتادن بر زمين باز مىدارد، و باران را فرو مىفرستد».
به عبارت ديگر خداوند همه چيز را به وسيله شما كه واسطههاى فيض او هستيد ايجاد و اداره مىنمايد. وهمچنين در دعاى عديله در تشريح وتبيين قسمتى از بركات وجود مبارك حضرت امام زمانعليه السلام آمده است:
«ثمّ الحجّة الخلف القائم المنتظر المهدي المرجى الذي ببقائه بقيت الدنيا وبيمنه رُزق الورى وبوجوده ثبتت الأرض والسماء».
«سپس -بعد از امام عسكرىعليه السلام - حجّت بعدى، قائم منتظر مهدىعليه السلام است كه وى آن مايه اميدى است كه به بركت بقاء وجود مبارك او، دنيا باقى و برقرار، و مخلوقات عالَم از روزى برخوردارند. همينطور در سايه وجود اوست كه نظم و انسجام زمين وآسمان پاحفظ مىشود».
با در نظر گرفتن مطالب گذشته و تأمل در مضمون آياتى همانند:
1 - يا أيها الذين آمنوا اتّقوا اللّه وابتغوا إليه الوسيلة
اى كسانى كه ايمان آوردهايد! تقوا پيشه كنيد و وسيلهاى براى تقرّب به خداوند انتخابكنيد.
2- ولو أنّهم إذ ظلموا أنفسهم جاؤك فاستغفروا اللّه واستغفر لهم الرسول لوجدوا اللّه توابا رحيما
اگر آنها هنگامىكه به خود ستم كردند -گناه مرتكب شدند- و به سراغ تو آمده، و از خداوند طلب عفو و بخشش مىكردند، و تو نيز براى آنها طلب عفو مىنمودى، خداوند را توبه پذير ورحيم مىيافتند».
3- قالوا يا أبانا استغفر لنا ذنوبنا إنّا كنّا خاطئين قال سوف استغفر لكم ربّي انّه هو الغفور الرحيم
برادران يوسف گفتند: اى پدر! از خدا آمرزش گناهان ما را بخواه كه ما خطاكار بوديم! يعقوب در پاسخ آنها فرمود: به زودى براى شما از خداوند طلب آمرزش خواهم كرد، همانا او آمرزنده ومهربان است».
و همچنين از دقت در مدلول و مضمون رواياتى نظير:
1- روايت ابوالوفاى شيرازى كه بر طبق آن رسول اكرمصلّى اللّه عليه و آله فرمودند:
«چون درمانده و گرفتار شدى پس به حجّت استغاثه كن كه او تو را در مىيابد، و حجّت براى كسى كه از او استغاثه كند پناه و فرياد رس است».
2- مرد نابينايى تقاضاى دعا از پيامبرصلّى اللّه عليه و آله براى شفاى بيمارىاش كرد، پيغمبرصلّى اللّه عليه و آله به او دستور دادند كه چنين دعا كند:
«اللّهم إنّي أسئلك وأتوجه إليك بنبيّك محمّد نبيّ الرحمة، يا محمّد إنّي توجّهت بِك إلى ربّي في حاجتي لتقضي لي اللّهم شفّعه فيّ»
خداوندا! من از تو به خاطر پيامبرت كه پيامبر رحمت است تقاضا مىكنم وبه تو روى مىآورم. اى محمّد! به وسيله تو به سوى پروردگارم براى انجام حاجتم توجه پيدا مىكنم، اى خداى من! او را شفيع من قرار بده».
3 - آنگاه كه مادر گرامىحضرت علىعليه السلام رخت از جهان بربست، پيغمبر اكرمعليهم السّلام به او چنين دعا فرمود:
«اغفر لأمّي فاطمة بنت أسد و وسّع عليها مدخلها بحقّ نبيّك والأنبياء الذين من قبلي»
«خداوندا! مادرم فاطمه دختر اسد را بيامرز، و قبر را براى او وسيع گردان؛ بحقّ پيغمبرت وپيغمبرانى كه قبل از من بودهاند».
4- از امام رضاعليه السلام نقل شده است كه آن حضرت فرمودند:
هر گاه سختى و گرفتارى به شما روى آورد به وسيله ما از خداى عزّوجلّ كمك بخواهيد و اين است معنى كلام خداوند متعال در قرآن كريم: «و للّه الاسماء الحُسنى فادعوه بها»
و دعاهاى زيادى در توسل به خداى متعال بوسيله امامانعليهم السّلام در متون روايى وارد شده است از جمله در زمينه توسل به امام زمانعليه السلام چنين آمده است:
اللّهم انّى اسألك بحقّ وليّك و حجّتك صاحب الزّمان اِلاّ اغتنى به جميع امورى و كفيتنى به موتة كل موذٍ و طاغٍ و باغٍ و اغتنى به فقد بلغ محمودى و كفيتنى كل عددٍ و همٍّ و غم و دين و وُلدى و جميع اهلى و اخوانى و من يعنينى امرُه و خاصّتى آمين يا ربّ العالمين
بار خدايا من از تو مىخواهم به حقّ ولىّ و حجّتت صاحب الزمانعليه السلام كه مرا بر تمام امور ياريم كنى و به او شرّ هر گونه موذى و سركش و ستمگرى را از من دور گردانى و به آن حضرت مرا يارى كنى كه تلاشم به آخر رسيده و هر گونه دشمنى و همّ و غم و اندوه و قرض را از من و فرزندانم و تمام خاندانم و برادرانم و هر كس كه كارش به من مربوط مىشود و بستگان نزديكم، كفايت كنى، اى پروردگار عالميان! همه اين درخواستهاى مرا اجابت فرما.
باز در اين باره حضرت امام حسن عسكرىعليه السلام مىفرمايند:
روزى سلمان فارسى؛ به گروهى از يهوديان برخورد كرد كه در محلى نشسته بودند وقتى چشم آنها به سلمان افتاد از او خواستند كه هر چيزى را كه همان روز از پيامبر اكرمصلّى اللّه عليه و آله شنيده است براى آنها تعريف كند. از آنجا كه سلمان؛ به اسلام آوردن آنها علاقه داشت خواهش آنها را اجابت كرد و نزد آنها رفته، چنين گفت: شنيدم حضرت محمدصلّى اللّه عليه و آله مىفرمودند: خداوند عزّوجلّ مىفرمايد: اى بندگان من! آيا چنين نيست كه هر كس حاجتهاى بزرگى از شما بخواهد آنها را بر آورده نمىسازيد مگر آنكه محبوبترين افراد را نزد شما واسطه بياورد، آنگاه آن حاجت را به احترام آن شفاعت كننده بر ايشان برمىآوريد؟
الا! فاعلموا ان اكرم الخلق علىّ وافضلهم لوىّ محمّد و اخوه علىّ و من بعده من الائمة الذين هم الوسائل الىّ الا فليدعنى من همّته حاجة يريد نفعها او دهمته داهية يريد كف ضررها تستشفعون اليه باعزّ الخلق عليه....
توجه كنيد و بدانيد كه گرامىترين و برترين مخلوق در نزد من محمّدصلّى اللّه عليه و آله و برادر او علىعليه السلام و بعد از او ساير امامانى هستند كه آنها وسيله به سوى من مىباشند. همانا هر كس حاجتى برايش اهميت دارد و نفع آن را خواستار است، يا حادثه بزرگى براى او پيش آمده است كه مىخواهد ضرر آن را دفع كند مرا به وسيله محمّدصلّى اللّه عليه و آله و خاندان او بخواند؛ من حاجت چنين كسى را به بهترين شكل بر طرف خواهم ساخت. همانگونه كه اگر عزيزترين كس را نزد فردى شفيع ببريد او نياز شما را به جهت شفاعت آن عزيزش به نحو احسن بر مىآورد.
حكايات زيادى كه در اين زمينه در تاريخ وارد شده است، نظير آنچه كه «ابن حجر» در كتاب «صواعق» از امام شافعى پيشواى معروف اهل تسنّن نقل مىكند كه وى در مواقعى كه به ياد سختىهاى روز قيامت و رسيدگى به نامه اعمال و... مىافتاد به اهلبيت پيامبرعليهم السّلام توسّل مىجست و چنين مىسرود:
آل النبي ذريعتي وهم إليه وسيلتي
ارجو بهم اُعطى غدا بيد اليمينِ صحيفتي
«خاندان پيامبر وسيله من هستند؛ آنها در پيشگاه خداوند وسيله تقرّب من هستند؛ اميدوارم به سبب عنايت آنها در فرداى قيامت نامه عمل من به دست راست من داده شود».
همچنين بر طبق نقل بيهقى، يك سالى در زمان خلافت عمربن خطاب در مدينه و ساير سرزمينهاى اسلامى خشكسالى رخ داد. بلال حبشى به همراه عدهاى از صحابه، سرقبر پيامبر اكرمصلّى اللّه عليه و آله آمد وخطاب به آن حضرت چنين گفت:
«يا رسول اللّه استسقِ لأمّتك... فإنّهم قد هلكوا...»
اى رسول خدا! از خداوند تبارك وتعالى براى امّتت باران رحمت درخواست كن؛ بدرستى كه آنها در آستانه نابودى واقع شدهاند».
مسائلى چون شفاعت، توسل، واسطه قرار دادن اهلبيت اطهارعليهم السّلام و برآورده شدن حاجتها، صورت منطقى و قابل دفاع برهانى دارد. زيرا اين كار به دستور خداوند متعال باتوجه به منزلت ومقامىكه حضرات معصومينعليهم السّلام دارند، انجام مىگيرد. به عنوان مثال دليل بر صحت اين ادعا آن است كه در زيارت حضرت ولىّ عصرعليه السلام تصريح شده كه واسطه قرارگرفتن آن حضرت در برآورده شدن نيازمنديها، به خاطر جايگاه والايى است كه آن حضرت در پيشگاه خداوند دارند.
«فقد توجّهت إليك بحاجتي لعلمي أنّ لك عند اللّه شفاعةً مقبولةً ومقاما محمودا»
به اين خاطر براى بر آورده شدن حاجتم به تو روى آوردم كه مىدانستم در پيشگاه خداوند متعال از چنان منزلتى بر خوردارى كه شفاعت تو قبول مىشود».
از دقّت در مفاد و مضمون اين گونه از تعابير كه در ادعيه و روايات به نمونههاى زيادى از آنها بر مىخوريم، شبهاتى كه در زمينه مسأله توسّل -كه از طرف افراد كنجكاو ولى كم اطلاع، يا مغرضان آگاه-، در طول تاريخ مطرح شده است برطرف مىگردد. چرا كه بر طبق رهنمودهاى موجود در منابع اصيل اسلامى، قدرت تصرّف انبياء الهى واهل بيت عصمتعليهم السّلام در امور تكوينى عالم، در طول اراده وقدرت خداوند متعال است كه به اذن واراده او انجام مىگيرد و گرنه هرگز از يك نفر عالِم عاقل شنيده نشده است كه بگويد: قدرت آنها در عرض ويا در مقابل اراده خداوند قرار دارد.
بر اين اساس است كه در قرآن كريم، آنجا كه درباره ثبوت ولايت تكوينى براى حضرت عيسىعليه السلام سخن گفته مىشود؛ تعبير اين است كه آن حضرت با اذن واراده خداوند بود كه توانست كور مادرزاد را بينا، و مردهاى را زنده نمايد:
...أنِّي أخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرَا بِإذْنِ اللّهِ وَأُبْرِئُ الأكْمَهَ والأبْرَصَ وَأُحْيِ الْمَوْتَى بِإذْنِ اللّه...
... من از گل چيزى به شكل پرنده مىسازم سپس در آن مىدمم و به فرمان خدا پرندهاى مىگردد و به اذن خدا كور مادر زاد و مبتلايان به برص (پيسى) را بهبود مىبخشم و مردگان را به اذن خدا زنده مىكنم...»
بنابراين، اقتدار فوق العاده تصرّف در شئون هستى، كه در عرف عامه مردم از آن به برخوردارى از توان انجام دادن كرامات و قدرت ارائه معجزات تعبير مىشود در حقيقت يك نعمت بزرگ خدا دادى است كه در نتيجه سير كمالات روحى و تحصيل اعلاى از قرب الهى به افرادى خاصّ از انسانها اعطا مىشود، و آنها به بركت همان نعمت الهى مىتوانند در جهان هستى تصرّفات فوق العادهاى بنمايند، و اين صفت كمالى از نظر ضعف و قوّت داراى مراتبى است كه در اثر ميزان قرب و بُعد و مقدار سير معنوى در افراد مختلف فرق مىكند.
نتيجه آن كه اعتقاد به برخوردارى ائمه اطهارعليهم السّلام از چنين موهبتى، نه شرك است ونه سبب انكار قدرت واراده مطلقه خداوند مىشود.
وقتى اصل مسأله توسّل به اهلبيتعليهم السّلام صورت قابل توجيه منطقى و برهانى پيدا كرد، مطلب بعدى اين است كه توسّلات به چه شكل و يا شيوهاى بايد انجام گيرند؟
در اين باره باتوجه به شرايط مختلف كه پيش مىآيد دستور العملهاى متفاوتى از ائمه اطهارعليهم السّلام نقل شده است كه از جمله آنها شيوه عريضهنويسى است. در اينجا با هدف آشنائى بيشتر با كمّ و كيف اين كار، نخست نمونههايى از عريضههاى موجود در كتابهاى مفصّل روايت و ادعيه، ارائه گرديده، سپس تعدادى از حكايتهاى موجود در اين زمينه كه مشتمل بر اطلاعات كاملترى هستند جهت استفاده بيشتر علاقمندان به همراه توضيحات لازم تقديم خواهد شد.
دستور نوشتن عريضه
همانطور كه گفته شد در مآخذ ومنابع معتبر روايى و كتب ادعيه، به گونههاى مختلفى از عريضهنويسى بر مىخوريم؛ بعضى از اين عرايض خطاب به ذات پاك پروردگار عالم وبرخى ديگر خطاب به يكى از ائمه اطهارعليهم السّلام است، توضيح آن كه گاهى به جهت برآورده شدن حاجت به مقام معصومعليه السلام در پيشگاه خداوند توسل مىشود و گاهى از خود معصومعليه السلام درخواست مىگردد بواسطه قدرتى كه خداوند به او اعطا كرده است حاجت شخص را برآورده نمايد، در اينجا نمونههايى از اين عرايض جهت آشنايى بيشتر علاقمندان ذكر مىشود:
عريضه امام صادقعليه السلام :
در تحفة الزائر نقل شده است كه امام صادقعليه السلام فرمودند: هرگاه كسى حاجت ودرخواستى ازخداوند متعال داشت ويا از موضوعى در هراس بود، آن را به اين ترتيب كه بيان مىشود بر روى كاغذى بنويسد:
«بسم اللّه الرحمن الرحيم اللّهم إنّي أتوجه إليك بأحبِّ الأسماءِ إليك وأعظمها لديك وأتقرب وأتوسل إليك بمن أوجبت حقّه عليك بمحمّدٍ وعلي وفاطمة والحسن والحسين وعلي بن الحسين ومحمد بن علي وجعفر بن محمد وموسى بن جعفر وعلي بن موسى ومحمد بن علي وعلي بن محمد والحسن بن علي والحجّة المنتظر صلوات اللّه عليهم أجمعين، اكفني كذا وكذا...»
«به نام خداوند بخشنده مهربان، پروردگارا! من با شفيع قرار دادن محبوبترين اسماء و بزرگترين آنها در پيشگاه تو، رو به سوى تو مىآورم و به وسيله كسانى كه رعات حقّ و احترامشان را بر خودت لازم دانستهاى به درگاهت تقرّب جسته و به حضرتت توسل پيدا مىكنم؛ به حق محمّدصلّى اللّه عليه و آله و علىعليه السلام و فاطمهعليها السلام و حسن و حسين و علىبن الحسين و محمّدبن على و جعفربن محمّد وموسىبن جعفر و علىبن موسى ومحمّدبن على و علىبن محمّد و حسنبن علىعليهم السّلام و به حق حجت منتظر (كه درود تو بر همه اين بزرگواران باد) حاجت مرا كه عبارت از... است برآورده ساز.
سپس آن نوشته را در آب جارى يا در چاهى بيندازد انشاء اللّه خداوند متعال حاجت و درخواست او را بر مىآورد».
عريضه به امام زمانعليه السلام :
الف - مرحوم محدّث قمى در كتاب منتهى الآمال به نقل از تحفة الزائر علامه مجلسى ومفاتيح النجاة سبزوارى مىنويسد: هركس حاجتى دارد، آنچه را كه ذكر مىشود در يك قطعه كاغذى بنويسد ودر ضريح يكى از ائمهعليه السلام بيندازد، يا كاغذ را ببندد ومهر كند وخاك پاكى را گِل سازد، وآن را در ميان گِل بگذارد ودر نهر يا چاه آب يا بركهاى بيندازد، با اين نيت كه انشاء اللّه به خدمت حضرت صاحب الزمان صلوات اللّه وسلامه عليه برسد، و آن بزرگوار عهدهدار برآورده شدن حاجت وى مىشود؛ عريضه اينچنين نوشته مىشود:
«بسم اللّه الرحمن الرحيم»
«كتبت يا مولاى صلوات اللّه عليك مستغيثا وشكوتُ ما نزل بي مستجيرا باللّه عزّوجلّ ثمّ بِك من أمرٍ قد دهمني واشغلَ قلبي وأطال فكري وسلبني بعض لُبّي وغيّر خطير نعمة اللّه عندي واسلمني عند تخيّل وروده الخليل وتبرء منّي عند ترائي إقباله إليّ الحميم وعجزتْ عن دفاعه حيلتي وخانني في تحمله صبري وقوّتي فلجأت فيه إليك وتوكلت في المسألةِ للّه جلّ ثناؤه عليه وعليك في دفاعه عنّي علما بمكانك من اللّه ربّ العالمين، وليّ التدبير ومالك الاُمور واثقا بك في المسارعة في الشفاعة إليه جلّ ثنائه في امري متيقّنا لإجابته تبارك وتعالى إياك باعطائي سؤلي وأنت يامولاي جدير بتحقيق ظنّي وتصديق أملي فيك في أمر كذا وكذا (وبه جاى كذا وكذا حاجات خود را ذكر نمايد) فيما لا طاقة لي بحمله ولاصبر لي عليه وان كنت مستحقا له ولاضعافه بقبيح افعالي وتفريطي في الواجبات التي للّه عزّوجلّ فأغثني يامولاي صلوات اللّه عليك عند اللّهف وقدّم المسألة للّه عزّوجلّ في أمري قبل حلول التلف وشماتة الأعداء فبك بسطت النعمة عليّ وأسئل اللّه جلّ جلاله لي نصرا عزيزا وفتحا قريبا فيه بلوغ الآمال وخير المبادي وخواتيم الأعمال والأمن من المخاوفِ كلّها في كل حال إنّه جلّ ثنائه لما يشاء فعّال وهو حسبي ونعم الوكيل في المبدء والمآل».
آنگاه در كنار نهر يا چاه يا بركه آب بايستد ويكى از وكلاى آن حضرت در دوره غيبت صغرى را در نظر بياورد (عثمان بن سعيد عمروى، يا پسر او محمد بن عثمان، ياحسين بن روح يا على بن محمد سمرى) و با نام او را بخواند:
«يا فلان بن فلان - مثلا عثمان بن سعيد سپس اين چنين ادامه دهد:- سلام عليك أشهد أنّ وفاتك في سبيل اللّه وأنّك حيٌّ عند اللّه مرزوق وقد خاطبتك في حياتك التي لك عند اللّه عزّوجلّ وهذه رقعتي وحاجتي الى مولانا عليه السلام فسلّمها إليه وأنت الثقة الأمين».
سپس نوشته را در همان نهر يا چاه يا بركه آب بيندازد، انشاء اللّه حاجت او برآورده خواهد شد
ب - و همچنين در اين زمينه مرحوم محدّث نورى در كتاب نجم الثاقب عريضهاى را خطاب به امام زمانعليه السلام از كتاب سعادات به اين صورت نقل كرده است.
«بسم اللّه الرحمن الرحيم»
توسّلت إليك يا أبا القاسم محمد بن الحسن بن علي بن محمد بن علي بن موسى بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن أبي طالب النبأ العظيم والصراط المستقيم وعصمة اللاجين بأمّك سيّدة نساء العالمين وبآبائك الطاهرين وبامّهاتك الطاهرات، بي-س والقرآن الحكيم والجبروت العظيم وحقيقة الإيمان ونور النور وكتاب مسطور ان تكون سفيري إلى اللّه تعالى في الحاجة... (بعد حاجت خود را مىنويسد) و اين نوشته را در مقدارى گِل پاك گذاشته و آن را در آب جارى مىاندازد و در همان حال يكى از نواب اربعه را صدا كرده مىگويد: يا عثمان بن سعيد ويا محمد بن عثمانو... اوصلا قصّتي الى صاحب الزمان صلوات اللّه عليه
ج - در كتاب دعاى بحارالانوار مرحوم علامه مجلسى، عريضه ديگرى از كتاب مصباح شيخ ابوجعفر طوسى؛ با اين عبارت آمده است:
بسم اللّه الرحمن الرحيم
«الى اللّه سبحانه وتقدّست اسماؤه، ربّ
الأرباب وقاصم الجبابرة العظام، عالم الغيب، كاشف الضرّ، الذي سبق في علمه ما
كان وما يكون، من عبده الذليل المسكين، الذي انقطعت به الاسباب، طال عليه
العذاب، وهجرة الأهل، وباينه الصدّيق الحميم، فبقى مرتهنا بذنبه، قد أوبقه
جرمه، وطلب النجاة فلم يجد ملجأً ولا ملتجأً غير القادر على حلّ العقد ومؤبّد
الأبد، ففزعي إليه واعتمادي عليه ولا لجأ ولا ملتجأ إلاّ إليه.
اللّهم إنّي أسألك بعلمك الماضي، وبنورك العظيم، وبوجهك الكريم، وبحجّتك
البالغة أن تصلّي على محمد وعلى آل محمّد وان تأخذ بيدي وتجعلني ممن تقبل
دعوته وتقيل عثرته وتكشف كربته وتزيل ترحته، وتجعل له من امره فرجا ومخرجا
وتردّ عنّي بأس هذا الظالم الغاشم وبأس الناس ياربّ الملائكة والناس، حسبي أنت
وكفى من أنت حسبه، يا كاشف الاُمور العظام فإنّه لاحول ولاقوّة إلاّ بك».
متن اين استغاثه به درگاه خداوند تبارك وتعالى را به همراه عريضهاى كه خطاب به حضرت امام زمانعليه السلام با اين عبارات نقل شده است:
بسم اللّه الرحمن الرحيم
«توسلت بحجة اللّه الخلف الصالح، محمّد بن الحسن بن علي بن محمّد بن علي بن موسى بن جعفر بن محمد بن علي بن الحسين بن علي بن ابي طالب النبأ العظيم والصراط المستقيم والحبل المتين عصمة الملجأ وقسيم الجنة والنّار أتوسّل إليك بآبائك الطاهرين الخيّرين المنتجبين واُمّهاتك الطاهرات الباقيات الصالحات الذين ذكرهم اللّه في كتابه فقال عزّ من قائل الباقيات الصالحات وبجدّك رسول اللّه صلّى اللّه عليه وآله وخليله وحبيبه وخيرته من خلقه أن تكون وسيلتي الى اللّه عزّوجلّ في كشف ضُرّي وحلّ عقدي وفرّج حسرتي وكشف بليّتي وتنفيس نزحتي وبكهيعص وبيس والقرآن الحكيم وبالكلمة الطيّبة وبمجاري القرآن وبمستقر الرحمة وبجبروت العظمة وباللوح المحفوظ وبحقيقة الإيمان وقوام البرهان وبنور النور وبمعدن النور والحجاب المستور والبيت المعمور وبالسبع المثاني والقرآن العظيم وفرائض الاحكام والمكلّم بالعبرانيّ والمترجم باليوناني والمناجي السرياني وما دار في الخطرات وما لم يحط به لالظّنون من علمك المخزون وبسترك المصون والتوراة والانجيل والزبور ياذا الجلال والاكرام صلّ على محمد وآله وخذ بيدي وفرج عنّي بأنوارك واقسامك وكلماتك البالغة إنّك جواد كريم وحسبنا اللّه ونعم الوكيل ولاحول ولاقوّة إلاّ باللّه العليّ العظيم وصلواته وسلامه على صفوته من ربيّته محمّد وذرّيته».
و آنگاه رقعه استغاثه را با بوى خوش معطر مىسازد و در ميان رقعه، عريضه امام زمانعليه السلام را قرار داده و هر دو را در داخل گِل پاك مىگذارد. سپس دو ركعت نماز مىخواند و بعد، آن را به درون چاه آب يا نهر جارى مىاندازد و بهتر است كه اين كار در شب جمعه انجام گيرد. ضمنا وقتى كه عريضه را در چاه يا نهر آب انداخت بلافاصله اين دعا را بخواند:
«اللّهم إنّي اسألك بالقدرة التي لحظت بها البحر العجاج فأزبد وهاج ورماج وكان كالليل الداجّ طوعا لأمرك وخوفا من سطوتك فانتق اُجاجه وابتلق منهاحه وسجت جزائره وقدست جواهره تناديك حيتانه باختلاف لغاتها الهنا وسيدنا ما الذي نزل بنا وما الذي حلّ ببحرنا فقلت لها اسكني سأسكنك مليّا واجاور بكِ عبدا زكيّا فسكن وسبّح و وعد بضمائر المنح فلمّا نزل به ابن متّى بما ألمّ الظنون فلمّا صار في فيها سبّح في امعائها فبكت الجبال عليه تلهّفا واشفقت عليه الأرض تأسّفا فيونس في جوفه كموسى في تابوته لأمرك طائع ولوجهك ساجد خاضع فلمّا أحببت أن تقيه القيته بشاطىء البحر شلوا لاتنظر عيناه ولاتبطش يداه ولاتركض رجلاه وانبتّ منّةً منك عليه شجرةٌ من يقطين وأجريت له فراتا من معين فلمّا استغفر وتاب خرقت له الى الجنة بابا إنّك أنت الوهاب. وتذكر الائمة واحدا واحدا. سپس همه اسامى دوازده امامعليهم السّلام رإ ذكر مىكند.
متأسفانه مسأله عريضه نويسى كه از جمله روشهاى خاصّ توسل و ايجاد ارتباط با فيض الهى است، همانند خيلى از برنامههاى ديگر دينى، تحت تأثير شرايط نامناسب تمدّن جديد و دست آوردهاى آن ويا ديدگاههاى غلطى كه در نتيجه سيطره تفكر دين ستيزانه و يا دين گريزانه غربى به وجود آمده است، به فراموشى سپرده شده و يا حداقل كم رنگ گشته است.
توضيح آن كه به موازات نهضت رنسانس در غرب وايجاد تحوّل در علوم تجربى وصنايع، عليرغم دست آوردهاى مثبتى كه اين كار در پى داشت، اما به جهت آنكه اين نهضت از يك جهان بينى واقع بينانه برخوردار نبود، لذا در ارائه يك تصوير وطرح صحيح در مورد پديدههاى جهان به ويژه انسان و چگونگى رابطه آن با ساير پديدهها ناتوان ماند كه اين امر معضلات ومشكلات بسيار پيچيدهاى را ايجاد نمود، كه به اختصار به بعض آنها اشاره مىشود:
يكى از مهمترين اميدهاى بشر در سدههاى اخير، آن بود كه در نتيجه پيشرفت علم و صنعت، انسان به يك زندگى راحت و عارى از فقر دست يابد واز آن به بعد بيشتر اوقات خود را صرف ارتقاء سطح بينش و تفكّر و رسيدگى به ابعاد روحى و معنوى خويش نمايد. امّا عليرغم حصول پيشرفتهاى بسيار عظيم در عرصههاى علوم و صنايع نه تنها اين آرزو به حقيقت نپيوست، بلكه به مرور زمان بر اثر آشكار شدن نواقص موجود در بنيانهاى فكرى و جهتگيرىهاى عملى تمدن جديد روز به روز فقر و بىعدالتى و ناامنى در جهان، گسترش يافت و حتى فرصت رسيدگى به طبيعىترين خواستهاى عاطفى و احساسى را از بين برد و در نهايت وقوع دو جنگ خانمان سوز جهانى، كه از دست آوردهاى بسيار تلخ دوره جديد محسوب مىشود خط بطلانى بر تمامى اميدها وآرزوهايى كه از تمدن جديد بود، كشيده شد.
از جمله ويژگىهاى تفكر حاكم بر نهضت رنسانس، دينستيزى آن است، اين امر تاحدّ زيادى ناشى از عملكرد غلط دستاندركاران كليسا بود. زيرا اولا: امور موهوم و خرافى را تحت عنوان اصول واحكام دينى بر مردم تحميل مىكردند وثانيا: جهت حفظ موقعيت پوشالى خود، با دست آوردهاى علوم به مخالفت مىپرداختند. اين نوع برخورد ارباب كليسا، در دراز مدّت سبب ايجاد بدبينى عمومى نسبت به دين واحكام دينى شد و بعدها متولّيان وضع جديد به اشتباه، همه اديان الهى را به مانند همان دينى كه كليسا مبلّغ آن بود تلقّى نمودند و در يك قضاوت نادرست با اصل دين و احكام دينى مخالفت كرده وآن را همانند افيون، عامل عقب ماندگى و بدبختى و مخالف علم و دانش قلمداد كردند و تا جايى كه مىتوانستند به تخريب و منزوى كردن آن پرداختند به گونهاى كه در نهايت تنها در حدّ يك رفتار و سليقه فردى امكان بروز ظهور به آن دادند و حقّ هرگونه دخالت در امور سياسى و اجتماعى را از دين سلب كردند به عبارت بهتر آن را تبديل به يك سلسله آداب فردى در محدوده ساختمان كليسا و... كردند. پرواضح است اين كار به اساس اخلاق و سلامتى روان و آرامش فكرى مردم خسارت جبران ناپذيرى را وارد ساخت كه وضعيت نابسامان اخلاقى و فرهنگى و ناامنى اجتماعى و همينطور شيوع روز افزون روحيه يأس و نااميدى و بروز انواع بيمارىهاى روانى و به دنبال آن بالا رفتن آمار خودكشى و قتل و جنايت در جوامع به اصطلاح صنعتى و پيشرفته امروز، مؤيّد اين مدعاست.
ج - پيدايش ابزارهاى غفلت وسرگرمى جديد:
يكى ديگر از دست آوردهاى تمدّن جديد، پيدايش ابزارهاى پيچيده رسانهاى است كه در آنِ واحد حداقل دو رسالت بسيار خطرناك را برعهده دارند: از يك طرف به ترويج و تحكيم ديدگاههاى تفكّر مادى جديد مىپردازند و از طرف ديگر به بهانه ايجاد سرگرمى، ضمن پركردن اوقات باقيمانده انسان، امكان هرگونه رسيدگى به نيازهاى روحى و روانى را از بين مىبرند و بر اساس يك سلسله نقشهها و برنامهريزىهاى دقيق، آنها را به سمت مسائلى مىكشانند كه امور دينى و معنوى را به كلى فراموش نمايند.
مجموعه اين امور كه متأسفانه امروزه تقريبا در تمامى جوامع، اعم از شرقى و غربى به شدّت در حال گسترش است، سبب پيدايش و رشد اين بينش غلط و نادرست شده است كه حلّ تمامى مشكلات انسان را در علوم تجربى و صنعت و تكنولوژى مىداند. در نتيجه كمكم در اغلب جوامع نسبت به مسائلى چون دعا و نيايش و توسل و ساير رهنمودهاى دينى و احكام و مقررات آن، نه تنها بى توجهى و بى تفاوتى نشان داده مىشود، بلكه با اكثر آداب واحكامِ حركت آفرين و حيات بخش آن و مخصوصا با آن قسمتهايى از تعاليم اديان كه مانع تحقق اهداف شوم غارتگران بيگانه مىشوند، توسط مزدوران داخلى استعمارگران و حكّام وابسته، با ترفندهاى گوناگون مقابله مىگردد كه اين امر در دراز مدّت كيان و استقلال همه جانبه تمام جوامع دينى را با خطر روبرو مىسازد.
با اين همه، پيروان صديق و مخلص و شجاع اديان الهى در سختترين شرايط هم حاضر نشدند، كوچكترين مقررات دينى را ناديده بگيرند و با تحمّل سختترين مشكلات، همواره نسبت به حفظ واجراى ارزشهاى دينى با تمام وجود تلاش كردند. اين دسته از مردم اختصاص به گروه خاصى از جامعه نداشت و در ميان همه اقشار به اين قبيل افراد بر مىخوريم. وقتى سرگذشت و تاريخ زندگى اين گونه از شخصيتها را در جامعه اسلامىمورد مطالعه قرار مىدهيم به خوبى روشن مىشود كه اين افراد، همانطور كه در پايبندى به اصول اساسى اسلام و تلاش براى حاكميّت همه جانبه ارزشهاى دين متحمل زحمات فراوانى شدهاند، به همان نسبت نيز در راستاى عمل به آداب و مقررات و وظايف فردى و رهنمودهاى فرعى اسلام نيز سعى و تلاش نمودهاند. اين افراد اگر در موردى از خود تعلّل و مقاومتى نشان دادهاند، به خاطر تحقيق و دقت در شناخت هر چه بيشتر امور بوده است. لذا پس از تحصيل معرفت، به دور از هر گونه رفتارهاى روشن فكر مآبانه و بهانه تراشىهاى بى مورد در مقابل آن حقيقت، كمال خضوع و فروتنى را از خود نشان دادهاند.
در هر حال وقتى انسان تاريخ علماى جامعه اسلامى را مطالعه مىكند، به حكايتهاى زيادى درباره «عريضه نويسى» بر مىخورد، كه آنها در موارد مختلفى با هدف توسل به ائمه اطهارعليهم السّلام به ويژه استمداد از حضرت بقية اللّه الاعظمعليه السلام به اين كار اقدام مىنمودهاند و از اين طريق به بركت عنايتهاى خاص اهل بيتعليهم السّلام بسيارى از مشكلات فردى و اجتماعى افراد و جامعه اسلامى برطرف مىشد.
در اينجا چند نمونه از اين حكايات، به نحو اختصار بيان مىشود، بدان اميد كه اين كار سبب آشنايى بيشتر با يكى ديگر از ابعاد وجودى ائمه معصومينعليهم السّلام شده وبيش از پيش زمينه را براى ايمان به امدادهاى غيبى فراهم سازد.
1- حكايت ميرزا محمّد حسين نائينى
مرحوم محدّث نورى در كتاب نجم الثاقب از قول عالم فاضل محمدحسين نائينى اصفهانى چنين نقل كرده است:
برادرم ميرزا محمد سعيد در سال (1285ق) از ناحيه پا، احساس درد شديدى كرد و به دنبال آن، حتى از راه رفتن عاجز شد. طبيبى به نام ميرزا احمد نائينى را براى درمان پاى برادرم آوردند. ابتدا معالجات او به ظاهر مؤثر واقع شد و ورم و چرك پا برطرف گشت، ولى چند روزى طول نكشيد كه زخمهاى زيادى علاوه بر پاها در ميان دو كتف او پيدا شد. درد و خونريزى آن زخمها، محمد سعيد را هر روز بيش از پيش ناتوان و ضعيف و لاغرتر مىساخت و معالجات طبيب جز افزايش درد و خونريزى و سرايت زخمها به قسمتهاى ديگر بدن نتيجه ديگرى در پى نداشت.
روزى خبر آوردند يك طبيب بسيار ماهرى به نام ميرزا يوسف در يكى از روستاى اطراف ساكن است كه در درمان بسيارى از مريضىهاى صعب العلاج مهارت زيادى از خود نشان داده است. پدرم كسانى را فرستاد تا او را براى درمان برادرم بياورند. وقتى او به طور كامل برادرم را معاينه كرد، مدتى ساكت شد و به فكر فرو رفت، يادم هست در يك فرصتى كه پدرم از اطاق بيرون رفته بود، به گونهاى كه من متوجه حرفهاى آنها نشوم مطالبى را به يكى از دايىهايم كه با ما زندگى مىكرد گفت. فهميدم كه طبيب از درمان برادرم مأيوس شده است و به دايىام مىگويد: هر چه زحمت كشيده شود بى فايده است. منتهى دايىام تلاش مىكرد تا طبيب با پدرم به گونهاى موضوع را مطرح كند كه باعث ناراحتى او نشود.
وقتى پدرم جهت اطلاع از نتايج معاينات دكتر دوباره به اتاق برگشت، ميرزا يوسف به پدرم گفت: من اول فلان مقدار پول (كه مبلغ بسيار زيادى بود) مىگيرم، آن وقت معالجه را شروع مىكنم. كاملا معلوم بود كه هدف او از چنين پيشنهادى منصرف كردن پدرم از قبول معالجه بود. چون نه تنها براى پدرم بلكه براى خيلىها در آن زمان و شرايط تهيه چنان پولى غير ممكن بود.
لذا پس از بحثهاى زياد، پدرم گفت: براى من امكان تهيه اين پول مقدور نيست. در نتيجه طبيب هم از اين فرصت استفاده كرده فورا منزل ما را ترك نمود.
بعد معلوم شد كه والدينم همان موقع متوجه شده بودند كه طبيب از درمان برادرم مأيوس شده و درخواست آن پول كلان، بهانهاى بيش نبوده است.
من يك دايى ديگر به نام ميرزا ابوطالب داشتم كه زهد و تقواى او زبان زد مردم بود، همه مردم آن محل به دعاهاى او اعتقاد داشتند و در گرفتارىها ومشكلات به او مراجعه مىكردند، او هرگاه عريضه به حضرت بقيةاللّهعليه السلام مىنوشت ونتايجى به دست مىآمد. وقتى مادرم متوجه بسته بودن همه راههاى عادى ومعمولى درمان برادرم شد، به نزد دايى ابوطالب رفت واز او خواهش كرد تا براى شفاى محمد سعيد عريضهاى بنويسد.
عصر روز جمعهاى بود كه دايىام عريضه را نوشت. مادرم آن را از او تحويل گرفت و همان موقع به همراه برادرم كنار چاهى كه در بيرون روستا بود رفتند و در حالى كه به شدّت گريه مىكردند، عريضه را در چاه انداختند و به خانه برگشتند. چند روزى از اين ماجرا نگذشته بود كه من در خواب ديدم سه نفر سواره با همان اوصافى كه در حكايت تشرّف اسماعيل هرقلى نقل شده است از صحرا به طرف خانه ما مىآيند. وقتى آنها را ديدم يك مرتبه به ياد جريان اسماعيل هرقلى افتادم و با خودم گفتم: آن سوار اولى حتما خود حضرت حجّتعليه السلام هستند كه آمدهاند برادرم محمّد سعيد را شفا دهند.
وقتى آن سه نفر به نزديكى خانه ما رسيدند، همگى از اسب پياده شدند و درست به همان اطاقى كه برادرم در آن خوابيده بود داخل شدند. همان كسى را كه من فكر مىكردم خود حضرتعليه السلام هستند نزديك برادرم رفتند و نيزهاى را كه در دست داشتند روى كتف «محمد سعيد» گذاشتند و فرمودند: بلند شو، دائيت از سفر آمده است و پشت در منتظر است.
من در آن حال متوجّه شدم كه منظور آن حضرت، دايى علىاكبرم است كه خيلى وقت پيش به سفر تجارت رفته است و اتفاقا به خاطر تأخير كردن، همه خانواده نگرانش بودند.
محمد سعيد اطاعت امر كرد و در نهايت سلامتى از جاى خود برخاست و با عجله به سوى در رفت تا از دايى على اكبر استقبال كند.
در اين لحظه از خواب بيدار شدم و درست به اطراف نگاه كردم متوجه شدم كه صبح شده است ولى هيچ يك از اهل خانه براى نماز صبح بيدار نشدهاند. بلافاصله ياد خوابى كه ديده بودم افتادم و با خوشحالى خودم را به نزديك برادرم رساندم و او را بيدار كردم و به او گفتم: محمد سعيد! محمد سعيد! بلندشو آقا امام زمانعليه السلام تو را شفا دادند.
سپس بدون معطلى او را گرفتم و از زمين بلندش كردم.
در اثر سر و صداى من مادرم از خواب بيدار شد، وقتى ديد كه محمد سعيد را بيدار كردهام، با ناراحتى گفت: او به خاطر دردى كه داشت از سر شب نتوانسته بود بخوابد، تازه از شدّت دردش مقدارى كم شده بود، چرا بيدارش كردى؟!
گفتم: مادر! امامعليه السلام محمد سعيد را شفا دادند.
مادرم از جاى خود برخاست و با عجله خود را به ما رساند و گفت: تو چه گفتى؟
خواستم تا حرفم را تكرار كنم، كه ديدم محمد سعيد شروع به راه رفتن كرد، و مثل اينكه اصلا هيچگونه ناراحتى نداشته است. مادرم از خوشحالى با صداى بلند شروع به گريه كردن نمود و همه اهل خانه بإ صداى او از خواب بيدار شدند و به دنبال آن طولى نكشيد همه اهالى روستا از اتفاقى كه افتاده بود باخبر شدند و با عجله خودشان را براى ديدن محمد سعيد به خانه ما مىرساندند.
بحمد للّه امام زمانعليه السلام به عريضه وتوسل مادرم عنايت كرد و از آن به بعد در بدن برادرم اثرى از آن مريضى ديده نشد. و چند روز بعد هم دايى على اكبر با سلامتى از سفر برگشت و خوشحالى خانواده ما به لطف حضرت حجة بن الحسنعليه السلام كاملتر شد.
مرحوم نورى مىنويسد: عالم متّقى مرحوم سيد محمد جبل عاملى از اهالى قريه جب شليت، از ترس حاكمان ستم پيشه و ظالم آن منطقه، كه قصد داشتند سيد را وادار كنند به نيروهاى نظامى آنها بپيوندد، بطور مخفيانه با دست خالى از جبل عامل خارج مىشود و پس از تحمّل سختىها، خود را به نجف اشرف مىرساند و مجاور حرم حضرت اميرالمؤمنين علىعليه السلام زندگى ساده و فقيرانهاى را شروع مىكند. شرايط آن زمان به گونهاى بوده است كه تقريبا اكثر مردم حتى در تأمين مايحتاج روزانه خود دچار مشكل بودهاند، وقتى وضع عامه مردم چنان باشد بديهى است كه امثال سيد محمّد كه با دست خالى مجبور به ترك وطن مىشوند و در عين حال به جهت عفيف و با حيا بودن راضى نمىشوند كه كسى متوجّه تنگ دستى آنها گردد مجبورند فشارهاى زيادترى را متحمل گردند. در چنين شرايطى گاهى به خاطر فقر و غربت، سيّد محمّد مجبور بود چندين روز متوالى را گرسنه بماند و حتى نتواند مختصر خوراكى را براى خوردن تهيه نمايد، بر اثر تكرار اين وضع سيّد هر چه فكر مىكند هيچ راهى به نظرش نمىرسد. ناگهان به ذهنش خطور مىكند كه عريضهاى به حضرت حجة بن الحسن المهدىعليه السلام بنويسد و از آن حضرت درخواست كمك و حلّ مشكل نمايد. در موقع نوشتن عريضه بنا را بر اين مىگذارد كه چهل روز تمام، اعمال و رفتار خود را به گونهاى كنترل كند كه كوچكترين خلاف شرعى را مرتكب نشود، تا به واسطه اين كار مورد عنايت امام زمانعليه السلام قرار گيرد.
ضمنا عهد مىكند درخواست خود را هر روز صبح روى كاغذى بنويسد و قبل از طلوع آفتاب بدون آن كه كسى متوجه شود، به خارج شهر برود طبق دستورى كه در عريضهنويسى وارد شده است آن را در آب جارى يا چاهى بيندازد.
سيّد اين كار را بدون وقفه سى و نه روز انجام مىدهد منتهى در روز آخر وقتى نتيجهاى نمىبيند با ناراحتى خاصّى بر مىگردد. در وسط راه متوجه مىشود كه كسى از پشت سر مىآيد. وقتى سيّد بر مىگردد و به پشت سر خود نگاه مىكند مىبيند يك مرد عربى در چند قدمى او مىآيد. وقتى به سيد نزديكتر مىشود سلام مىكند و پس از احوالپرسى مختصر، از سيّد سؤال مىكند: سيّد محمّد! مگر چه مشكلى دارى كه سى و نه روز تمام قبل از طلوع آفتاب خود را به اينجا مىرسانى و عريضهاى را كه همراه مىآورى به آب مىاندازى و سپس بر مىگردى؟ آيا فكر مىكنى كه امام تو از حاجت و مشكل تو اطلاعى ندارد؟!
سيد محمّد مىگويد: من در حالى كه از حرفهاى آن عرب جوان تعجب كرده بودم با خود گفتم: اين آقا كيست كه مرا با اسم شناخت؟ در حالى كه من تاكنون او را در جايى نديدهام.
ثانيا: او با من به لهجه جبل عاملى صحبت مىكند، و حال آنكه ازاهالى جبل عامل كسى اينگونه لباس نمىپوشد و قطعا او از جبل عاملىهاى ساكن نجف هم نيست چون من همه آنها را مىشناسم.
ثالثا: من در طى اين سى و نه روز كه صبح زود از شهر خارج مىشدم، همواره مواظب بودم كه كسى متوجه من نشود، پس اين آقا چگونه خبر دار شده است كه سى و نه روز است من اين كار را تكرار مىكنم؟!
همينطور كه با آن مرد عرب به طرف شهر مىآمديم من به اين مطالب فكر مىكردم، ناگهان با خودم گفتم: يعنى ممكن است كه من اين توفيق را پيدا كرده و به زيارت حضرت ولى عصرعليه السلام نائل آيم؟!
از آنجايى كه قبلا درباره اوصاف وشمايل آن حضرت چيزهايى شنيده بودم، تصميم گرفتم ببينم آيا از آن نشانهها در اين عرب جوان اثرى وجود دارد يا نه؟ اين بود كه در صدد برآمدم تا با او مصافحه كنم، لذا دستم را به طرف او دراز كردم ومتقابلا آن جوان هم دست مباركش را پيش آورد، وقتى باهم مصافحه كرديم، مطمئن شدم كه او همان عزيزى است كه همه مشتاق زيارتش هستند، بلافاصله آماده شدم تا دست مباركش را ببوسم سپس خود را به روى قدمهاى مباركش بيندارم ولى وقتى با تمام وجود خم شدم تا لبهاى خود را به دست مباركشان برسانم، بلافاصله ناپديد شد و مرا در حسرت ديدار دوبارهاش گذاشت و گر چه بعدها آن مشكل فقر از من برطرف شد، ولى هيچ وقت حسرت ديدارى دوباره، به پايان نرسيد.
3- دو حكايت از آية اللّه سيد كاظم قزوينى
يكى از فضلاى حوزه علميه قم مىگويد در آخر ماه شوال (1411ه’.ق ) به خدمت آية اللّه سيد كاظم قزوينى؛ رسيدم واز ايشان درباره توجهات وعنايات امام زمانعليه السلام در دوره غيبت سؤال كردم، ايشان دو حكايت در مورد عريضهنويسى را كه براى خودشان پيش آمده بود متذكر شدند، كه در اينجا با كمى تصرّف وتلخيص آن دو حكايت را مىآوريم:
آية اللّه قزوينى در حالى كه معلوم بود از يادآورى آن جريان بسيار متأثر شده بودند فرمودند: در سال 1392ه .ق كه توفيق مجاورت حائر حسينىعليه السلام را داشتم، از طرف يكى از مراجع معظم، امر رسيدگى به امور شهريه طلاب به عهده من گذارده شد.
در يكى از ماهها كه شب اوّلش مصادف با شب جمعه بود، متوجّه شدم كه براى پرداخت شهريه طلاب پولى وجود ندارد و تقريبا حدود هزار دينار لازم بود تا شهريه طلاب پرداخته شود، به فكر افتادم كه اين پول را از كجا تهيه كنم؟ هرچه بررسى كردم، ديدم به هيچ وجه امكان تهيه آن مقدار پول در آن شرايط برايم ميسّر نيست و در ضمن از چنان پشتوانه واعتبارى هم برخوردار نبودم كه كسى آن پول را به من قرض بدهد. بعد از مدّتها فكر كردن به ياد امام زمانعليه السلام افتادم، عريضهاى به محضر مبارك حضرت ولىعصر -سلام اللّه عليه- به اين مضمون نوشتم:
«اگر داستان آية اللّه العظمى مرحوم سيد مهدى بحرالعلوم (سيد مهدى بحر العلوم) در مكّه معظمه صحت دارد عنايتى بفرماييد، اين پول را حواله كنيد تا بتوانيم مشكل طلاب را برطرف نماييم». سپس در همان شب عريضه را در ضريح مقدّس اباعبداللّه الحسينعليه السلام انداختم.
صبح زود، بين الطلوعين بود كه ديدم كسى درِ منزل را مىزند، وقتى در را باز كردم، ديدم شخصى از تجّار معروف بغداد است؛ تعارف كرده او را وارد خانه نمودم و صبحانه را با هم خورديم، وقتى سفره صبحانه جمع شد، ايشان آماده خداحافظى گشت. خواستم كه او را بدرقه نمايم، او پولى را از جيب خود در آورده وبه من داد و گفت:
اين پول را هر كجا كه لازم مىدانيد صرف كنيد.
من وقتى وضع را به اين منوال ديدم، حالت بسيار عجيبى به من دست داد، ولى بهر زحمتى كه بود خودم را كنترل كردم تا او از در خانه بيرون رفت. آنگاه بىاختيار در حالى كه اشك مجالم نمىداد خطاب به اميد عالميان عرض كردم:
«آقا جان! آن قدر بزرگوارى فرموديد كه نگذاشتيد حتى آفتاب طلوع كند؟».
آيت اللّه قزوينى در اين زمينه باز فرمودند:
يك وقتى در استراليا بوديم و دوستى داشتيم به نام آقاى سيد قاسم جمعه كه وى نيز جهت معالجه فرزندش به آنجا آمده بود ودر يكى از بيمارستانهاى بسيار مجهّز و معروف شهر سيدنى او را بسترى كرده بود. يك روز سراسيمه وبسيار مضطرب به محل اقامت ما آمد. وقتى سبب ناراحتىاش را پرسيدم گفت: دكتر معالج فرزندم، وضع اورا وخيم توصيف مىكند، حالا نمىدانم چكار كنم، آيا او را به بيمارستان ديگرى منتقل كنم يا دنبال دكتر ديگرى بگردم؟ خلاصه ماندهام كه چه كنم!
به او گفتم: هيچ يك از اين كارهايى كه گفتى لازم نيست انجام دهى، فقط كارى را كه مىگويم سعى كن با اخلاص كامل و حضور قلب انجام دهى.
او در حالى كه از محكم صحبت كردن من تعجب كرده بود به من گفت: شما بفرمائيد چه بايد بكنم! قول مىدهم كوچكترين تخطّى از گفتههاى شما نداشته باشم، من حاضرم براى نجات پسرم هر كارى كه باشد انجام دهم.
گفتم: براى حضرت صاحب الزمانعليه السلام عريضهاى بنويس و بهبودى فرزندت را از آن حضرت درخواست كن.
گفت: چطور بايد عريضه بنويسم؟! شما تفصيل آن را بفرماييد تا من اين كار را انجام دهم.
به او گفتم: فرض كن همين حالا به تو اجازه داده شده است كه خدمت آن حضرت برسى و درخواست شفاى فرزندت را از آن حضرت بنمايى، به هر صورت كه خودت دوست دارى اين كار را انجام بده.
بعد خداحافظى كرد و از پيش ما رفت؛ ساعتى نگذشته بود كه ديدم برگشت و مطلبى را كه نوشته بود باخود آورد و آن را به من داد و گفت: ببينيد اين گونه نوشتن مناسب است؟
ديدم در آن عريضه با تعابير مختلفى صحت و سلامتى دوباره فرزندش
را درخواست نموده است و از جمله نوشته بود: آقا جان شما را قسم مىدهم به
لباسهاى عمهات زينب عليها السلام در اين
ديار غربت اميد مرا نا اميد مكن، پسرم را شفا بده، راضى نباش كه تنها ودست
خالى به وطن برگردم و...
وقتى مطالب عريضه او را خواندم، در دلم خطاب به امام زمانعليه
السلام عرض كردم: آقا جان از در خانه شما هيچكس دست خالى برنگشته و
برنمىگردد، اين مؤمن را هم كه اميدش از همه جا قطع است واينگونه به عنايت
شما اميدوار شده است نااميد نفرمائيد.
بعد به او گفتم: متن عريضه هيچ ايرادى ندارد، انشاءاللّه آقا
عنايتشان شامل حال شما مىشود وبا سلامتى كامل به همراه فرزندت پيش خانواده
بر مىگردى.
يادم هست كه فرداى همان روز حدود ساعت هشت ونيم صبح بود كه از
بيمارستان به ايشان زنگ زده بودند كه آزمايشات از رفع خطر و بهتر شدن حال
مريض حكايت دارد. و بعد كه از سلامتى كامل او مطمئن شدند او را از بيمارستان
مرخص كردند. به اين ترتيب حال آن پسر بچه عليرغم داشتن يك بيمارى صعب العلاج
روز به روز بهتر شد واين در حالى بود كه اغلب پزشكانى كه او را معاينه كرده
بودند ويا نتايج آزمايشاتش را ديده بودند، با ناباورى اين پيشامد را دنبال
مىكردند. چون باتوجّه به تجربيات و معيارهاى عادى علمى، چنين پيشامدى به
نظر آنها حد اقل در اين مرحله از معالجات غير ممكن بود.
به هر حال از آن تاريخ تا الآن كه جريانش را تعريف مىكنم،
حدود پنج سال مىگذرد كه به لطف خدا و عنايت حضرت صاحب الزمانعليه السلام
فرزند آقاى جمعه در كمال سلامتى وتندرستى به زندگى خود ادامه مىدهد و
الحمدللّه اثرى هم از آن ناراحتى در ايشان وجود ندارد.
سيّد بن طاووس نقل كرده است كه رشيد ابوالعبّاس واسطى روزى در
راه سامرّا به من حكايت كرد: زمانى شيخ ورّام براساس حاجتى كه داشت، نامهاى
را در كاظمين براى حضرت امام زمانعليه السلام نوشتند. وقتى با خبر
شدند كه من قصد سفر به سامرّا را دارم فرمودند: اگر مقدورت هست اين نامه مرا
هم با خود به سامرّا ببر و وقتى خواستى به سرداب مقدّس شرفياب شوى، اين نامه
را بعد از آن كه همه مردم از آنجا بيرون آمدند در آنجا بگذار و صبح فرداى آن
روز به آنجا مراجعه كن، اگر نامه مرا در آنجا نديدى، در اينباره به كسى چيزى
نگو.
رشيد مىگويد:
وقتى من به سامرّا رسيدم بعد از زيارت حرم عسكريينعليهم
السّلام عازم سرداب شدم و صبر كردم تا اواخر وقت فرا رسيد، وقتى آنجا كاملا
خالى شد، تقريبا آخرين نفر من بودم كه هنگام خارج شدن از آنجا نامه ورّام را
در همان محلّى كه خودشان سفارش كرده بودند قرار دادم و سپس بيرون آمدم؛ صبح
تقريبا جلوتر از همه خودم را به آنجا رساندم، ولى اثرى از نامه نبود!!
بعد از چند روز وقتى به كاظمين برگشتم، سراغ ورّام را از
آشنايان گرفتم. آنها گفتند: او به حلّه برگشت. از آن تاريخ مدّتى نگذشته بود
كه سفر حلّه پيش آمد، در آنجا وقتى به ملاقات ورّام رفتم، او به من گفت:
حاجتى را كه در آن عريضه به محضر مبارك حضرت بقيةاللّه الاعظمعليه السلام
نوشته و درخواست برآورده شدنش را نموده بودم، به عنايت آن حضرت، همان وقت
برآورده شد ودر نتيجه زودتر برگشتم.
از آقا ميرزا ابراهيم شيرازى حائرى نقل مىكنند كه ايشان
گفتهاند: وقتى در شيراز بودم، حاجتهايى پيدا كردم كه فكرم را به خود مشغول
مىساختند، هر چه فكر كردم، راه عادى و معمولى براى برآورده شدن آنها به
ذهنم نرسيد، در نتيجه تصميم گرفتم تا عريضهاى به امام زمانعليه السلام
بنويسم. به اين منظور عريضهاى را نوشتم و در آن همه درخواستهايم را مطرح
نمودم كه از جمله آنها درخواست توفيق رفتن به كربلا و زيارت مرقد مطهّر
اباعبداللّه عليه السلام بود.
يك روز نزديك غروب از شهر خارج شدم وعريضه را با آداب خاصّى كه
دارد بعد از صدا زدن «حسين بن روح» در استخرى انداختم و سريع به شهر برگشتم.
صبح براى درس كه خدمت استادم رسيدم، بعد از جمع شدن همه
شاگردان، يك مرتبه سيّدى كه لباس خدّام حرم اباعبداللّهعليه السلام
را در تن داشت به مجلس درس وارد شد و پس از سلام، نزد شيخ نشست. از آنجا كه
او اولين بار بود كه در مجلس حاضر مىشد، توجه ديگران به او جلب شده بود.
وقتى تعارفات معمولى به پايان رسيد، رو به من كرد و مرا به اسم صدا زد وگفت:
فلانى «انّ رقعتك قد سلّمت الى مولانا صاحب الزمانعليه السلام » نامه تو به
محضر مبارك امام زمانعليه السلام رسيد.
بعد جريان را اينگونه تعريف كرد كه شب در خواب ديدم حضرت
سلمان؛ با جماعتى ايستادهاند وتعدادى نامه در خدمت ايشان است كه آنها را به
افراد مىدهد. وقتى حضرت سلمان مرا ديد، صدايم زد وفرمود: پيش فلانى برو و
به او بگو اين نامه تو است. و بعد آن را به من نشان داد. ديدم مهر امام
زمانعليه السلام بر آن نامه خورده است.
از آنجا كه همدرسهاى من از هيچچيز خبر نداشتند به همديگر و
به من نگاه كردند تا قضيه را به آنها بگويم. بعد من قضيه نامه نوشتن به محضر
حضرت صاحب الزمانعليه السلام را گفتم و اضافه كردم كه من در اين باره
نه با كسى حرف زدهام و نه كسى مرا در موقع انجام اين كار ديده است.
نمىدانم اين آقا كيست و چگونه از اين مسأله خبر دارد!
دوستان همه گفتند: اين خواب حكايت از عنايت و توجّه آقا نسبت
به خواستههاى تو دارد و حتما آنها به زودى بر آورده مىشوند.
بعد كه مجلس درس تمام شد، نه كسى آن آقا را ديد و نه تا به حال
او را در شهر كسى ديده بود، خلاصه هيچكس او را نمىشناخت واز آن به بعد هم
كسى ديگر او را نديد.
از اين واقعه چندى نگذشته بود كه همه درخواستهاى من برآورده
شدند و حتى در همان ايّام، مقدمات سفر به كربلا به طور ناگهانى فراهم شد كه
از آن زمان تا كنون در كربلا ساكن هستم.
6 - حكايت آية اللّه العظمى
گلپايگانى؛
افراد زيادى از اعضاى دفتر وخانواده و همينطور علماى حوزه
علميه قم در زمينه عريضه نويسى حضرت آيةاللّه العظمى گلپايگانى رحمه الله
حكايتهايى را نقل كردهاند كه از جمله آنها حكايتى است كه حجة الاسلام و
المسلمين آقاى ابطحى نقل مىكند:
در آخرين روزهاى جنگ تحميلى (عراق عليه ايران) كه موشك زدن و
بمباران دشمن شدّت پيدا كرده بود و مردم به اطراف و روستاها پناه مىبردند،
حضرت آية اللّه گلپايگانى از شنيدن وقايع ومشكلات شديدى كه براى مردم پيش
آمده بود بسيار ناراحت بودند، لذا از روى علاقه واعتقادى كه به مسجد مقدس
جمكران داشتند، با جمعى از علما و بزرگان به آن مسجد مشرّف شدند تا ضمن عرض
ادب به ساحت مقدّس آقا امام زمانعليه السلام دعاى توسلى براى رفع اين
گرفتاريها بنمايند.
حقير هم اين افتخار را داشتم كه همراه ايشان باشم. معظّم له
عريضهاى را قبلا نوشته بودند و آن را به بنده دادند كه طبق دستورشان در
ميان مقدارى گِل بگذارم و بعد از دعاى مخصوص، خطاب به جناب حسين بن روح در
آب بيندازم. در حالى كه خود آيةاللّه العظمى گلپايگانى؛ و جمعى از علما حضور
داشتند، در يك فضاى معنوى در حالى كه اغلب آنها گريه مىكردند و از
امامعليه السلام درخواست مىكردند تا حاجت آقا را هرچه زودتر برآورده
نمايد، عريضه را در آب انداختيم.
فرداى همان روز يكى از علماى صالح وباتقواى شناخته شده به منزل
ما آمدند وفرمودند: من ديشب خوابى ديدم ولى معنى آن را هرچه فكر كردم
نفهميدم، به همين خاطر تصميم گرفتم آن را با شما در ميان بگذارم و اگر چيزى
به نظرتان رسيد بفرماييد.
وى گفت: در عالم رؤيا ديدم شخصى فرمود: به آقا بگوييد جواب شما
را حضرت سه روز ديگر مىدهند. اين در حالى بود كه ايشان از مسأله
عريضهنويسى آية اللّه العظمى گلپايگانى اصلا خبرى نداشتند. من به محض شنيدن
اين مطلب از خوشحالى به گريه افتادم، با خود گفتم: همانطور كه حضرت آية
اللّه بر من منّت نهادند كه عريضه را به آب بيندازم، همينطور حضرت صاحب
الزمانعليه السلام اين عنايت را به من دارند كه اين مؤمن صالح را پيش
من بفرستند تا جواب هم نخست به من داده شود و من آن را به آيةاللّه العظمى
گلپايگانى برسانم.
بعد از آن كه جريان خواب آن عالم بزرگوار را به آية اللّه
گلپايگانى عرض كردم، منتظر شديم تا ببينيم سه روز ديگر چه خبرى مىشود، درست
روز سوّم بود كه از طرف عراق اعلام آتش بس يك طرفه شد و شعلههاى جنگ تحميلى
كه ناخواسته توسط استكبار جهانى بر مردم ايران اسلامى تحميل شده بود با
پيروزى ملّت بزرگ ايران رو به خاموشى نهاد.
شيخ طوسى؛ و ديگران روايت كردهاند كه محمدبن على بن الحسين
بن موسى بن بابويه -كه قبر شريف در شهر رى است- نقل مىكند كه محمد بن على
ابن اسود به من حكايت كرد: روزى پدرت (مرحوم على بن الحسين بن موسى بن
بابويه) بعد از درگذشت محمد بن عثمان عمرى؛ -دومين نائب خاص امام
زمانعليه السلام - عريضهاى به خدمت امامعليه السلام نوشت و آن را
به حسين بن روح سوّمين نائب خاص امام عصرعليه السلام داد تا آن را
به محضر مبارك حضرت بقيّةاللّهعليه السلام برساند. در آن عريضه از حضرت
درخواست كرده بود كه از خداوند متعال بخواهند تا براى او فرزندى فقيه عطا
نمايد -گويا علىبن الحسين چند سال بعد از ازدواج بچهدار نمىشد- پدرت
نقل مىكرد: سه روز بعد، حسين بن روح به من فرمود:
حضرت امام زمانعليه السلام دعا فرمودند، شما از همسر
فعلىات كه دخترعمويت هست بچهدار نخواهى شد، بلكه به زودى با يك كنيز
ديلمى ازدواج مىكنى كه دو فرزند فقيه وعالم از او نصيب تو خواهد شد.
عين عبارت امامعليه السلام در جواب نامه على بن حسين
چنين ذكر شده است:
«... قد دعونا اللّه لك بذلك وسترزق ولدين ذكرين خيّرين»
ما در اين باره به درگاه خداوند دعا نموديم، به زودى خداوند
دو فرزند پسر اهل خير به تو عنايت خواهد فرمود».
مدتى از اين واقعه نگذشت كه خداوند دو پسر به على بن حسين
عطا نمود، -يكى از آنها محمّد است كه آثار بسيار ارزشمندى از وى به جاى
مانده كه از جمله آنهاست كتاب «كمال الدين و تمام النعمة» در دو جلد، كه
مجموعه مباحث اين كتاب به معارف امام زمانعليه السلام اختصاص دارد. مؤلف
آن را با هدف تبيين ابعاد مختلف مسأله مهدويت وپاسخ به شبهات مخالفين
ومعاندين به دستور خود حضرت صاحب الزمانعليه السلام به نگارش در
آورده است و اثر ديگر اين فقيه بزرگوار كتاب بسيار ارزشمند فقهى «من
لايحضره الفقيه» است كه يكى از كتب اربعه شيعيان به حساب مىآيد و پسر
دوّم ايشان حسين نام دارد كه محدثين بسيار زيادى از نسل او بوجود آمدند-
در ادامه محمد بن على اسود مىگويد: من راجع به خودم نيز از آن حضرت اين
مسئلت را داشتم تا خداوند به بركت دعاى آن حضرت پسرى براى من روزى فرمايد،
كه بنا به مصالحى درخواست من اجابت نشد.
بعد شيخ صدوق نقل مىكنند: محمد بن على اسود هنگامى كه
مىديد من به مجلس استادمان ابنوليد؛ رفت و آمد مىكنم ورغبت بيشترى به
علم و كتب علمى دارم، مىفرمود: جاى شگفتى نيست كه تو چنين رغبت و شوقى در
علم دارى، چرا كه تو به دعاى امام زمانعليه السلام به دنيا آمدهاى. همينطور محقق شوشترى نقل مىكند كه شيخ صدوق
همواره مىفرمود: من به دعاى صاحب الامر متولد شدهام، و به اين موضوع
افتخار مىكرد.
در اينجا مناسب است به نكته ديگرى در زمينه منزلت پدر شيخ
صدوق؛ در نزد امام يازدهمعليه السلام اشاره نمائيم: نقل شده است كه
حضرت عسكرىعليه السلام نامهاى به على بن الحسين نوشتند و در آن نامه با
اين عبارت به ايشان دعا كردند:
«... وجعل من صلبك اولادا صالحين...»
خداوند از نسل تو فرزندان شايستهاى
قراردهد.
بر اين اساس مىتوان گفت: تولد فرزندان على بن الحسين به
بركت دعاى دو امام يعنى حضرت امام حسن عسكرىعليه السلام و حضرت
بقية اللّه الاعظمعليه السلام انجام يافته است.
از محمد بن عبداللّه بن عبدالمطلب شيبانى در كتاب مصباح
الزائر نقل شده است كه روزى به همراه استادم ابو على محمّد بن همام بن
سهيل كاتب، جهت ديدار با ابوالعباس به منزل ايشان رفته بوديم، در اثناى
صحبت استادم ابو على كاتب از ابوالعباس درخواست نمود تا جريان نجات از
اسارت خود را كه به بركت عريضه نويسى به حضرت اميرالمؤمنينعليه السلام
رخ داده بود براى ما تعريف كند.
ابوالعباس در پاسخ به اين درخواست چنين گفت: من و ابوالهيجا
ابن حمدان جزو كسانى بوديم كه در دست نيروهاى ابوطاهر سليمانبن حسن اسير
شديم، ولى ابوطاهر دوست من ابوهيجاء را خيلى اكرام مىكرد، او را در مجالس
خود شركت مىداد و به او احترام فوق العادهاى قائل مىشد؛ لذا هر وقت
ابوطاهر جلسهاى داشت ابوالهيجا هم در آن شركت مىكرد و در ضمن پس از
بازگشت از اين مجالس، ما را از اوضاع بيرون واتفاقات آن با خبر مىساخت.
يك روز من به ابوالهيجا گفتم: حالا كه ابوطاهر به شما اين
قدر ارادت دارد، در يك موقعيّت مناسبى وضع مرا هم براى او تعريف كن، شايد
بتوانى زمينه نجات مرا از زندان و اسارت فراهم آورى.
ابوالهيجا گفت: اين كار را همين امشب انجام خواهم داد.
همان شب ابوالهيجا طبق معمول به مهمانى ابوطاهر رفت. من
منتظر ماندم تا او برگردد، امّا وقتى ابوالهيجا برگشت، برخلاف هميشه بدون
آنكه سرى به من بزند، به طرف زندان خود رفت. اين رفتار ابوالهيجا مرا
نگران ساخت، به همين خاطر تصميم گرفتم تا پيش او بروم و جريان را بپرسم،
همينكه به نزد او رسيدم، تا چشمش به من افتاد، شروع كرد به گريه كردن، در
همان حال گريه به من گفت: ابوالعباس به خدا قسم آرزو مىكنم، اى كاش مريض
مىشدم وتوانائى مطرح كردن مسأله آزادى تو را از ابوطاهر پيدا نمىكردم!
گفتم: چرا؟ مگر چه شده است؟!
او گفت: وقتى وضع تو را با ابو طاهر در ميان گذاشتم، ناگهان
به شدّت عصبانى شد و قسم خورد كه فردا صبح زود گردن تو را خواهد زد.
من از شنيدن اين خبر به شدّت ناراحت شدم، و نمىدانستم كه در
اين شرايط بايد چه كنم.
ابوالهيجا وقتى حال مرا دگرگون ديد، گفت: ابوالعباس! بخدا
قسم هرچه از دستم بر مىآمد، تلاش كردم تا ابوطاهر را از اين تصميم منصرف
كنم ولى او هيچگونه نرمشى از خود نشان نداد و هر قدر كه من التماس
مىكردم، او بيشتر ناراحت مىشد و بيشتر تهديد مىكرد.
از آنجا كه ابوالهيجا فرد ديندار و مخلص و معتقد به ولايت
بود، در ادامه به من گفت: برادرم ابوالعباس! من به هيچ وجه نمىخواستم از
اين پيشامد، تو را باخبر سازم، ولى باخود گفتم: شايد يك وصيّت مهم شرعى و
يا درخواست واجبى داشته باشى، اين بود كه برخلاف خواست قلبىام، اين مسأله
را به تو گفتم. با اين همه به خدا توكل كن و محمد و آل محمدعليهم السّلام
را واسطه قرار بده وحلّ اين مشكل را از پروردگار عالم به احترام اين
بزرگواران درخواست كن.
بعد ابوالعباس گفت: به اين ترتيب در حالى كه از زندگى خودم
مأيوس شده بودم از ابوالهيجا خداحافظى كرده و به زندان خودم برگشتم. ابتدا
غسل كرده، سپس لباسى را به عنوان كفن پوشيدم و سپس رو به قبله نشسته، شروع
به خواندن نماز و دعا و مناجات كردم و در ادامه پس از استغفار بدرگاه
خداوند متعال تمام ائمه معصومينعليهم السّلام را واسطه قرار دادم و
بيش از همه به حضرت اميرالمؤمنينعليه السلام متوسل گشتم و از آن
حضرت درخواست كردم تا اين مشكل را برطرف سازد. نيمه شب شد و وقت نماز شب
فرا رسيد، در اين لحظات كه من هنوز با اميرالمؤمنينعليه السلام
مناجات مىكردم، ناگهان در يك حالى كه تقريبا نه خواب بودم نه بيدار حضرت
علىعليه السلام را ديدم و آن حضرت به من فرمودند:
اى پسر كشمرد! چه شده است كه تو را در اين حال ناراحتى و
پريشانى مىبينيم؟
براى آن حضرت، جريان را تعريف كردم، در پاسخ به من
فرمودند:
ناراحت نباش خداوند مشكل تو را برطرف مىسازد، عريضهاى را
به اين ترتيب كه مىگويم بنويس:
بسم اللّه الرحمن الرحيم
«من العبد الذليل -بعد اسم خودت را
مىنويسى- الى المولى الجليل الذي لا إله إلاّ هو الحىّغ القيّوم وسلام
على آل يس، ومحمّد وعلي وفاطمة والحسن والحسين وعلي ومحمد وجعفر وموسى
وعلي ومحمّد وعلي والحسن وحجّتك يارب على خلقك، اللّهم إنّي لمسلم وإنّي
أشهد أنّك اللّه الهى، وإله الأولين والآخرين لا إله غيرك وأتوجه إليك
بحقّ هذه الأسماء التي إذا دُعيت بها أجبتَ وإذا سُئلت بها أعطيتَ لمّا
صلّيت عليهم وهوّنت عليّ خروجي وكنت لي قبل ذلك عياذا ومجيرا ممّن أراد أن
يفرط عليّ أو يطغى»
سپس سوره «يس» را قرائت كن و آنگاه هر حاجتى كه دارى، از
خداوند متعال بخواه كه انشاء اللّه خداوند آن را برآورده مىسازد و
غصههاى تو را برطرف مىنمايد.
سپس مولايم علىعليه السلام به من فرمود: عريضه خود را
ميان مقدارى گِل پاك بگذار وآن را در دريا بينداز. عرض كردم: مولاى من در
شرائطى كه من قرار دارم به دريا دسترسى ندارم، حضرت فرمودند: در اين صورت
آن را در چاه آب يا آب جارى بينداز.
در ادامه ابوالعباس گفت: در اين لحظه از خواب بيدار شدم
وهمان دستورات حضرت اميرعليه السلام را انجام دادم، با اين همه آن
اضطراب و دل نگرانى باز باقى بود، تا اينكه صبح شد و آفتاب طلوع كرد،
مأموران به سراغ من آمدند تا مرا نزد ابوطاهر ببرند. من يقين كردم كه آنها
مرا براى اجراى فرمان ابوطاهر يعنى كشتن مىبرند، لحظاتى بعد مرا وارد
مجلس ابوطاهر كردند. وقتى نگاه كردم، ديدم ابوطاهر در بالاى مجلس و رجال
مملكتى و از جمله ابوالهيجا در اطراف او نشستهاند؛ در حالى كه از ديدن
اين صحنه تعجب كرده بودم، وقتى چشم ابوطاهر به من افتاد، مرا به نزد خود
فراخواند و همينكه به نزديك تخت او رسيدم، به من دستور داد تا بنشينم.
آنگاه رو به من كرد وگفت: ما قصد داشتيم با تو همان گونه رفتار كنيم كه
خودت شنيدهاى، ولى از اين تصميم منصرف گشتيم و اكنون شما مختار هستيد كه
يا پيش ما بمانى و يا به نزد خانوادهات برگردى.
عرض كردم: در خدمت شما بودن مايه افتخار است، امّا مادر پيرى
دارم كه رسيدگى به او بر عهده من است.
ابو طاهر گفت: هر كارى را كه خودت صلاح مىدانى انجام بده.
وقتى از مجلس او خارج شدم، ناگهان مرا صدا زد، وقتى برگشتم
به من گفت: چه نسبتى با على بن ابىطالبعليه السلام دارى؟!
عرض كردم: نسبت خانوادگى ندارم، ولى از دوستداران و پيروان
آن حضرت هستم.
ابوطاهر گفت: به ولايت على بن ابىطالبعليه السلام چنگ بزن
و هرگز از آن جدا مشو. آن بزرگوار به ما دستور فرمودند: كه تو را آزاد
نماييم و ما هم هرگز نمىتوانيم از دستور و فرامين آن حضرت سرپيچى كنيم.
سپس ابوطاهر مرا با نيكى و احسان به همراه تعدادى از سربازان
خود به طرف وطنم رهسپار ساخت و بدين ترتيب به بركت توجهات خاصّ حضرت
اميرالمؤمنينعليه السلام از خطر حتمى مرگ نجات پيدا كردم.
9 - حكايت ابو عثمان سعيد بن بندقى
فردى به نام ابوالمفضل مىگويد: در سال (323ه’.ق) در شهر
نصيبين در مجلس ابووائل داودبن حمدان حكايت عريضهنويسى ابوالعباسبن
كشمرد را براى ديگران تعريف مىكردم، در آن مجلس فردى بود كه او را
ابوعثمان سعيد بندقى شاعر مىناميدند، وقتى من حكايت ابوالعباس را براى
حاضران نقل كردم ابوعثمان گفت:
در همان سالى كه ابوالعباس بن كشمرد را اسير كردند، من هم به
حج رفته بودم، از قضا گروهى از حجّاج را هم در همان سال اسير كردند كه از
جمله آنها خود من بودم. ما را به همان زندانى كه ابوالعباس در آن حبس بود،
بردند. حبس و زندان ما بسيار طول كشيد، من چون مىتوانستم شعر بگويم
قصيدهاى در مدح ابوطاهر سرودم وآن را به ابوالهيجا رساندم تا به ابوطاهر
نشان دهد، بلكه موجبات آزادى يا راحتى من فراهم شود.
وقتى ابوالهيجا آن شعر را براى ابوطاهر خوانده بود، از آن
تاريخ به بعد مرا بيشتر مراعات مىكردند و حتى اجازه بيرون رفتن از زندان
هم براى انجام بعضى از كارها به من مىدادند.
در آن مدّت طولانى كه در زندان بودم، با ابوالعباس كشمرد هم
آشنا شده بودم و با همديگر نشست و برخاست داشتيم. يك روز صبح قبل از طلوع
آفتاب ابوالعباس كسى را به دنبال من فرستاده بود تا پيش او بروم، وقتى به
حضورش رسيدم به من گفت: براى من كارى پيش آمده است كه فقط از تو بر
مىآيد. گفتم: آن كار چيست؟ گفت: من عريضهاى نوشتهام كه بايد اين را در
فلان جا به آب بيندازى، چون مأموران فقط به تو اجازه خارج شدن از زندان را
مىدهند، پس لطف كن اين كار را برايم انجام بدهيد.
من عريضه را از ابوالعباس گرفتم و به محلى كه گفته بود رفتم،
ولى قبل از آنكه طبق دستور او، سوره يس را بخوانيم و عريضه را در آب
بيندازم، آن را باز كردم تا از مضمون آن با خبر شوم. وقتى آن را خواندم من
هم در صدد برآمدم تا براى خودم هم يك عريضهاى بنويسم، امّا كاغذ و قلمى
پيدا نكردم و تنها كارى كه به فكرم رسيد اين بود كه يك تكه چوبى را از
زمين برداشته و در آب زدم و با رطوبت آن در كف دستم عريضهاى را نوشتم،
آنگاه سوره يس را قرائت كردم، سپس كف دستم را كه در آن عريضهام را نوشته
بودم، با آب شستم و سپس عريضه ابوالعباس را به صورت اولش پيچيده و در گِل
نهادم و پس از خواندن سوره يس، در آب انداختم و از آنجا به زندان برگشتم.
وقتى به زندان رسيدم مقدارى از طلوع آفتاب گذشته بود، كمى
بعد از آن فرستادهاى از طرف ابوطاهر به زندان آمد و مرا احضار كرد و من
به همراه او پيش ابوطاهر رفتم. وقتى چشم ابوطاهر به من افتاد خطاب به من
گفت:
در دلم افتاده است